ایمان به حضرت عیسی (ع) در عصر ظهور
ایمان به حضرت عیسی در عصر ظهور، از دانشنامه جامع مجازی ویکی مهدویت
آِیه 159 نساء: ایمان به حضرت عیسی در عصر ظهور
إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً
آیات ۱۵۵ تا ۱۵۸ سوره نساء از کارشکنیهای یهود و دشمنی آنان با حضرت عیسی(ع) سخن میگوید. در آیه ۱۵۹، ایمان اهل کتاب به حضرت عیسی(ع) و بازگشت ضمیر «ه» در «موته» به عنوان مسئله اصلی مفسران مطرح شده است. یکی از این اقوال با مهدویت و بازگشت حضرت عیسی(ع) در آخرالزمان مرتبط است. بر اساس این دیدگاه، ضمیر «موته» در آیه شریفه به حضرت عیسی(ع) بازمیگردد، نه به اهل کتاب. در نتیجه، معنای آیه چنین میشود: اهل کتاب در زمان بازگشت حضرت عیسی(ع) به زمین و پیش از مرگ ایشان، به او ایمان خواهند آورد.
مفاهیم آیه
اهل کتاب
«اهل» به معناى سزاوار و شایسته، خاندان، خانواده، اُنس، اختصاص و تعلق داشتن به چیزى است.[1] از این رو با اضافه شدن به «کتاب»، معناى «وابستگان به کتاب» مىدهد. و چون مقصود از کتاب در اینجا کتاب آسمانى است، «اهل کتاب» به معناى صاحبان کتاب آسمانى و پیروان ادیان الاهى می باشد. البته این تعبیر در قرآن کریم و فرهنگ اسلامى براى مسلمانان بکار نمىرود. گزینش این اصطلاح که نخستین بار در قرآن آمده[2]بدین جهت است که وجود کتابهاى آسمانى وجه مشترک همه ادیان الاهى است و راه را براى مدعیان ادیان برساخته مىبندد.
یومنن
این واژه فعل مضارع باب افعال(امن یومن ایمانا) و از ریشه امن است. دو معنای نزدیک به هم دارد. یکی «امانت» که ضد خیانت است و معنای آن آرامش دل است؛ و دیگری «تصدیق» است. [3] در آیه مذکور مراد تصدیق است بدین معنا که «و هیچیک از اهل کتاب نیستند، مگر اینکه پیش از مرگ خودش، حتماً عیسی را تصدیق می کند»
شهید
از ریشه(ش - ه - د) بر حضور، علم، و اعلام، دلالت دارد.[4] واژه- الشَّهِيد- به شاهد و گواهی معنا شده است.[5] در آیه وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً کلمه شهید بر معنای گواهی دادن دلالت دارد.
تفسیر آیه
قول اول
خداوند در این آيه مىفرمايد: «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ؛ هيچ كس از اهل كتاب نيست مگر اين كه به مسيح(ع) قبل از مرگش ايمان مىآورد» و آن هنگامى است كه انسان در آستانه مرگ قرار مىگيرد و ارتباط او با اين جهان ضعيف و با جهان بعد از مرگ قوى مىگردد، پردهها از برابر چشم او كنار مىرود و بسيارى از حقايق را مىبيند، در اين موقع است كه چشم حقيقت بين او مقام مسيح(ع) را مشاهده مىكند و در برابر او تسليم مىگردد، آنها كه منكر او شدند به او مؤمن مىشوند و آنها كه او را خدا دانستند به اشتباه خود پى مىبرند در حالى كه اين ايمان هيچ گونه سودى براى آنها ندارد- پس چه بهتر اكنون كه ايمان مفيد است مؤمن شوند! [6]
قول دوم
نظریه دیگر آن است که تمام اهل كتاب به حضرت مسيح(ع) پيش از «مرگ او» ايمان مىآوردند؛ يهوديان او را به نبوت مىپذيرند و مسيحيان دست از الوهيت او مىكشند و اين به هنگامى است كه مسيح(ع) طبق روايات اسلامى در موقع ظهور حضرت مهدىعجاللهتعالیفرجهالشریف از آسمان فرود مىآيد، و پشت سر او نماز مىگذارد و يهود و نصارا نيز او را مىبينند و به او و مهدىعجاللهتعالیفرجهالشریف ايمان مىآورند، و روشن است كه مسيح به حكم اين كه آيينش مربوط به گذشته بوده وظيفه دارد در اين زمان از آيين موجود يعنى آيين اسلام كه مهدىعجاللهتعالیفرجهالشریف مجرى آن است پيروى كند.[7]
خداوند در پايان آيه مىفرمايد: «در روز رستاخيز، مسيح گواه بر آنها خواهد بود»(وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً) . منظور از گواهى مسيح بر ضد آنها اين است كه او گواهى مىدهد كه تبليغ رسالت كرده و آنها را هيچ گاه به خدايى و الوهيت خود دعوت ننموده بلكه به ربوبيت پروردگار دعوت كرده است.
قول سوم
قول دیگری در بین شیعه وجود دارد که مرجع ضمیر «به» در عبارت «لیومنن به» به پیامبر(ص) و ائمه طاهرین(علیهم السلام) در هنگام رجعت تاویل بردهاند. [8]
عیاشی با نقل چند روایت به این قول پرداخته است. وی از مفضل بن محمد(در برخی نسخ ها مفضل بن عمر) از قول امام صادق(ع) درباره فراز آیه شریفه وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ- وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدا می نویسد: فقال: «هذه نزلت فينا خاصة، إنه ليس رجل من ولد فاطمة يموت و لا يخرج من الدنيا حتى يقر للإمام بإمامته كما أقر ولد يعقوب ليوسف حين قالوا: تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنا»اين آيه در باره ما نازل شده، هر يك از فرزندان فاطمه (س) بميرد قبل از مرگ اقرار به امام و امامتش ميكند همان طورى كه فرزندان يعقوب اقرار به مقام يوسف كردند و گفتند سوگند به خدا كه ترا بر ما برترى داد.[9]
همچنین ابن سنان از امام صادق نقل می کند: في قول الله في عيسى «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ- وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً» فقال: إيمان أهل الكتاب إنما هو بمحمد(ص). [10]
یا قول جابر از امام باقر(ع)چنین نقل کرده است: ليس من أحد من جميع الأديان يموت إلا رأى رسول الله و أمير المؤمنين حقا من الأولين و الآخرين؛ هیچکس از تمام پیروان ادیان نیست که بمیرد، مگر اینکه رسول خدا(ص) و امیرالمؤمنین(ع) را بهراستی میبیند از پیشینیان و پسینیان.[11] پس ازوی در دیگر تفاسیر شیعی نیز به این اقوال پرداخته شده است.[12]
سیاق آیه درباره حضرت عیسی(ع) و ایمان اهل کتاب است؛ اساساً در آیه سخنی از پیامبر خدا(ص) نیست تا بتوان ضمیر را به او بازگرداند. اما تمامی روایات در این باره از باب جری و تطبیق هستند.[13]
دلالت آیه بر مهدویت
همانطور که در بحث تفسیری گذشت در باره این آیه حداقل سه قول وجود دارد یکی از این اقوال به مساله مهدویت مرتبط است:
ایمان اهل کتاب به حضرت عیسی قبل از موت حضرت عیسی(ع)
برخی از مفسران مرجع ضمیر«ه» در موته را به حضرت عیسی(ع) برگردانده اند در نتیجه مفهوم آیۀ شریفه ناظر به بازگشت مجدد حضرت عیسی (ع)به زمین در آخرالزمان و قبلاز قیامت خواهد بود. بر این اساس معنای آیۀ شریفه چنین میشود که اهل کتاب در زمان بازگشت عیسی، پیش از مرگ ایشان به او ایمان خواهند آورد.
علی بن ابراهیم قمی نخستین کسی است که بنابر نقل روایتی از شهر بن حوشب ضمیر موته را بهحضرت عیسی(ع) برگردانده است[14] صاحب روض الجنان وروح الجنان نیز ضمن بیان اقوال با پرداختن تفصیلی و نقل روایت و بیان ترجیح برخی از دیدگاه ها به این نظریه متمایل است.[15]ملا فتح الله کاشانی نیز معتقد است آیات دربارهحضرت عیسی سخن می گویند؛ بنابراین قرینه ای است بر اینکه ضمیر به حضرت عیسی برگردد.[16]
موسوی سبزواری قائل است ضمیر «موته» به حضرت عیسی بر می گردد و ادله خود را که همان ادله دیگران است بر این قول بیان می کند. تفاوت وی با دیگران در این است که در مقام دلیل بر نظریه خود می گوید معنایی که ما نمودیم می تواند هر دو قول را جمع نماید؛ بدین صورت که هر کدام ازاهل کتاب قبل از مرگ خود به حقیقت حضرت عیسی(ع) پی خواهند برد و از طرفی دیگر چون آیه دلالت بر حیات حضرت عیسی(ع) دارد مراد از «ه»در«موته»عیسی و اهل کتابی که در زمان حیات او در بازگشت به زمین به او ایمان می آورند.[17]
علامه طباطبایی(ره) ذیل این آیه نسبت به دیگر مفسران بحث مبسوطی مطرح کرده است. وی با توجه به در نظر گرفتن سیاق آیات و واقع شدن آیه مورد بحث بعد از آیه «ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ ... بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً» براین باور است آیه در صدد بیان حیات حضرت عیسی(ع) است.[18] ایشان هم مانند مرحوم سبزواری به قول تلفیقی نظر دارند زیرا پس از اختیار این دیدگاه می گویند: آنهايى كه از اهل كتاب حضرت عيسى(ع) را درك نمىكنند و بين دو مقطع تاريخى زندگى مىكنند[= به آسمان رفتن و نزول از آسمان] در هنگام مرگشان به وى ايمان مىآورند و آنها كه آن روز را[=نزول به زمین] درك مىكنند يا به اضطرار و يا به اختيار به وى ايمان مىآورند.
جرجانی(زنده 722 ق) در تفسیر جلاء الاذهان،[19]سید محمد حسین فضل الله در تفسیرمن وحی القران [20] ملا محسن فیض کاشانی(م 1091 ق) در الاصفی فی تفسیرالقران[21]، شریف لاهیجی(زنده 1088 ق) در تفسیرشریف لاهیجی[22]؛ صادقی تهرانی(م 1392 ش) درتفسیر الفرقان[23]، سبزواری نجفی(م 1409 ق) ارشادالاذهانالىتفسيرالقرآن [24]ازجمله مفسرینی هستند که قول سوم [بازگشت ضمیر موته به عیسی] را پذیرفته اند.
عمده ترین ادله این گروه
حیات حضرت عیسی (ع)
تعابیری از قرآنکریم که حکایت از حیات حضرت عیسی دارد مانند این آیات که می فرماید: بَل رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيما.[25] تعبیر «رفع الیالله» که در آیات شریفۀ مذکور دربارۀ حضرت عیسی(ع) به کار رفته، تعبیری ویژه است که در قرآن کریم هرگز دربارۀ مرگ از آن استفاده نشده، از اینرو باید آن را ناظر به چیزی غیر از مرگ دانست.
گذشته از قرائن قرآنی، ادلۀ روایی بسیاری بر زنده بودن حضرت عیسی و بازگشت مجدد آن حضرت در آخرالزمان ذکرشده است. ابنکثیر ذیل آیۀ شریفۀ مورد بحث، ضمن متواتر دانستن احادیث مذکور به ارائۀ آنها پرداخته است.[26]
حال که روشن شد حضرت عیسی(ع) هنوز زنده است، امکان اشاره داشتن آیۀ شریفۀ مورد بحث به مرگ آن حضرت در آینده روشن میگردد.
سیاق آیات قران
الف: آخر آيه فرموده: «وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً» اين جمله با جملههاى قبل در يك سياق قرار دارند و اين خود ظهور دارد در اينكه عيسى(ع) در قيامت شهيد و گواه بر همه اهل كتاب است، هم چنان كه اول آيه ظهور دارد در اينكه همه اهل كتاب قبل از مردن به عيسى(ع) ايمان مىآورند.
ب: با در نظر گرفتن کریمه مذکور بعد از آیه «وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ ... بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً» به نظر مىرسد كه آيه مورد بحث در مقام بيان مصلوب نشدن عيسى و حیات اوست چون اگر اين غرض در بين نمىبود، هيچ غرض ديگرى به ذهن نمىرسد كه احتمال دهيم به خاطر آنغرض مساله ايمان اضطرارى آنان و شهادت آن جناب بر آنان را ذكر كرده است.[27]
ج. ظاهر آیه با برگشت ضمیر به عیسی سازگار است زیرا ضمائر مفرد در آیه «قتلوه- صلبوه- شبه- فيه- منه- رفعه- به- يكون» به حضرت عیسی برمی گردد واینکه قبل موته به غیر عیسی برگردد خلاف ظاهر آیه است.علاوه بر این نزدیکترین مرجع درقبل موته، مرجع ضمیر در «به» است که حضرت عیسی است وطبیعتا مرجح خواهد بود تا اهل کتابی که ابعد است.[28]
د. وجود روایاتی که از نزول حضرت عیسی(ع) و قتل دجال وامنیت فراگیر وسیطره اسلام بر روی زمین حکایت دارد. دورانی که دنیا در صلح به سر می برد به طوری که وحوش به طور مسالمت آمیز با یکدیگر زندگی می کنند[29] همچنین روايت شهربن حوشب كه در معناي اين آيه به حجاج گفت: معنى(آیه) اين است كه چون عيسى بن مريم قبل از قيامت از آسمان به زمين آيد هيچ اهل ملتى نباشد از يهود و نصرانى و غير آن مگر كه قبل از موت عیسی به او ایمان آورد اوست که پشت سر امام مهدی(عج) نماز می خواند.[30]
پانویس
- ↑.ابن فارس، معجعجاللهتعالیفرجهالشریف المقاييس اللغة، ج 1، ص: 150 مصطفوی، التحقیق، ج ۱، ص ۱۶۹، «اهل» قاموس قران، ج 1، ص 135.
- ↑دایرةالمعارف تشیع، ج ۲، ص ۶۱۶ .
- ↑ابن فارس، مععجاللهتعالیفرجهالشریف المقاييس اللغة، ج 1، ص: 133
- ↑ابن فارس، مععجاللهتعالیفرجهالشریف المقاييس اللغة، ج 3، ص: 221
- ↑فراهیدی، كتاب العين، ج 3، ص: 398؛ ذاغب اصفهانی، مفردات راغب، ص 465.
- ↑طبرسی، جوامع الجامعجاللهتعالیفرجهالشریف، ص 302؛ قمی مشهدی، کنز الدقائق ج 3، ص 583؛ محمد جواد مغنیه، الکاشف ج 2، ص 486؛ سید عبدالحسین طیب، اطیب البیان ج 4، ص 267.
- ↑علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج 1، ص 158؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، ج 6، ص 183؛ کاشانی، منهج الصادقين فى الزام المخالفين، ج 3، ص 153-154؛ سبزواری، ارشاد الاذهان الى تفسير القرآن، ج 10، ص: 121؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القران، ج 5، ص 135.
- ↑قمی، تفسیر قمی، ج 1، ص 158
- ↑عیاشی، تفسیر عیاشی، ج 1، ص 283
- ↑همان، ص 284
- ↑عیاشی، تفسیر عیاشی، ج 1 ص 284.
- ↑ بحرانی، البرهان فى تفسير القرآن، ج 2، ص، 198؛ شبر، الجوهر الثمين في تفسير الكتاب المبين، ج 2، ص، 125.
- ↑طباطبایی، المیزان ج 5، ص 134
- ↑علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی ج 1، ص 158.
- ↑ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، ج 6، ص 183.
- ↑کاشانی، منهج الصادقين فى الزام المخالفين، ج 3، ص 153-154.
- ↑سبزواری، ارشاد الاذهان الى تفسير القرآن، ج 10، ص: 121.
- ↑طباطبایی، المیزان، ج 5، ص 135.
- ↑جرجانی، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان ج 2، ص، 306.
- ↑فضل الله، تفسیرمن وحی القران، ج 7، ص 535
- ↑فیض کاشانی، الاصفی فی تفسیرالقران ج 1، ص 251
- ↑ لاهیچی تفسیرشریف لاهیجی ج 1، ص 586
- ↑صادقی تهرانی، تفسیر الفرقان ج 7، ص 439
- ↑سبزواری، ارشادالاذهانالىتفسيرالقرآن، ج 1، ص 108
- ↑نساء: 158
- ↑ابنکثیر، تفسير القرآن العظيم، ج 2، 403 – 413.
- ↑طباطبایی، المیزان، ج 5، ص 135؛ صادقی، الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن، ج 7، ص 440.
- ↑صادقی، الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن، 5، ج 7، ص 440.
- ↑جرجانی، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، ج 2، ص، 306؛ فیض کاشانی، الاصفی فی تفسیرالقران، ج 1، ص 251؛ ملا فتح الله کاشانی، منهج الصادقين فى الزام المخالفين ج 3، ص 153.
- ↑علی بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج 1، ص 158؛ شریفلاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ج 1، ص 586؛ ملافتحاللهکاشانی، منهج الصادقين فى الزام المخالفين، ج 3، ص 154؛ بحرانی، البرهان فى تفسير القرآن، ج 2، ص 197.
منابع
- ابن فارس، أحمد بن فارس، معجاللهتعالیفرجهالشریف م مقاييس اللغة، مصحح: هارون، عبد السلام محمد، قم: مكتب الاعلام الاسلامي، 1404 ق.
- ابن كثير دمشقى، اسماعيل بن عمرو، تفسير القرآن العظيم(ابن كثير)، تحقيق: محمد حسين شمس الدين، دار الكتب العلمية، منشورات محمدعلى بيضون، بيروت، ۱۴۱۹ ق.
- ابوالفتوح رازى، حسين بن على، روض الجنان و روح الجنان فى تفسير القرآن، تحقيق: دكتر محمد جعفر ياحقى - دكتر محمد مهدى ناصح، بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد، ۱۴۰۸ ق.
- بحرانى، سيد هاشم، البرهان فى تفسير القرآن، تحقيق: قسم الدراسات الاسلامية موسسة البعثة، بنياد بعثت، تهران، ۱۴۱۶ ق.
- راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، مصحح: داوودى، صفوان عدنان، ناشر: دار القلم- الدار الشامية، بيروت- دمشق، 1412 ق.
- سبزوارى نجفى، محمد بن حبيب الله، ارشاد الاذهان الى تفسير القرآن، دار التعارف للمطبوعات، بيروت، ۱۴۱۹ ق.
- شبر، سيد عبد الله، الجوهر الثمين في تفسير الكتاب المبين، مكتبة الألفين، كويت، ۱۴۰۷ ق.
- صادقى تهرانى، محمد، الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن، انتشارات فرهنگ اسلامى، قم، ۱۳۶۵ ش.
- طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسين حوزه علميه قم، قم، ۱۴۱۷ ق.
- طبرسى، فضل بن حسن، جوامع الجامع، انتشارات دانشگاه تهران و مديريت حوزه علميه قم، تهران، ۱۳۷۷ ش.
- طيب، سيد عبد الحسين، اطيب البيان في تفسير القرآن، انتشارات اسلام، تهران، ۱۳۷۸ ش.
- عياشى، محمد بن مسعود، تفسير العيّاشي، محقق رسولى محلاتى، سيد هاشم، المطبعة العلمية، تهران، ۱۳۸۰ ق.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، نشر هجرت، قم، 1405 ق.
- فيض كاشانى، ملا محسن، الأصفى فى تفسير القرآن، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، تحقيق: محمدحسين درايتى و محمدرضا نعمتى، ۱۴۱۸ ق.
- قرشى بنايى، على اكبر، قاموس قرآن، دار الكتب الاسلامية، تهران، 1412 ق.ششم.
- قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسير كنزالدقائق و بحر الغرائب، تحقيق: حسين درگاهى، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران، ۱۳۶۸ ش.
- قمى، على بن ابراهيم، تفسير قمى، تحقيق: سيد طيب موسوى جزايرى، دار الكتاب، قم، ۱۳۶۷ ش.
- كاشانى، ملا فتح الله، منهج الصادقين فى الزام المخالفين، كتابفروشى محمد حسن علمى، تهران، ۱۳۳۶ ش.
- مصطفوی تبریزی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ چ اول؛ تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374 ش.
- مغنيه، محمد جواد، تفسير الكاشف، دار الكتب الإسلامية، تهران، ۱۴۲۴ ق.


