اتان کلبرگ

کلبرگ، اسلام‌شناس اسرائیلی، در سال ۱۹۴۳ در خانواده‌ای صهیونیست متولد شد. وی پس از گذراندن تحصیلات اولیه در موسیقی و زبان عربی، در دانشگاه عبری و سپس آکسفورد به مطالعه اسلام و به‌ویژه تشیع دوازده‌امامی پرداخت و دکترای خود را در سال ۱۹۷۱ دریافت کرد. عمده پژوهش‌های او متمرکز بر تاریخ و عقاید شیعه، از جمله موضوع مهدویت، بوده و آثار متعددی در این زمینه تألیف کرده است. دیدگاه‌های او درباره شکل‌گیری تدریجی اعتقاد به دوازده امام و غیبت، مورد نقد محققان شیعه قرار گرفته و شواهد متعددی در متون قدیمی شیعی در رد ادعاهای او ارائه شده است.

شخصیت شناسی

اتان کلبرگ[1] اسلام‌شناس و شیعه پژوه مشهور اسرائیلی در خانواده‌ای کاملا یهودی صهیونیستی در سال 1943 در اسرائیل به دنیا آمد. جوشوا، پدر اتان کلبرگ از جوانی صهیونیستی فعال بود و در 34 سالگی به عنوان نماینده در بیست و یکمین کنگره صهیونیست به ژنو اعزام شد تا به عنوان نماینده حزب عمومی صهیونیست مشغول فعالیت شود. او در آغاز جنگ جهانی دوم در سوئیس گرفتار شد اما درنهایت توانست خود را به فلسطین برساند و داروخانه‌ای در تل‌آویو تأسیس کند و بعد از مدتی به ریاست یکی از شرکت‌های مهم دارویی اسرائیل رسید. او همچنین از فعالان سیاسی صهیونیستی بود که در سال 1951 در آستانه ورود به پارلمان اسرائیل قرار داشت. او سال‌ها رئیس انجمن داروسازی اسرائیل و همچنین مؤسس دانشکده داروسازی در دانشگاه عبری بود.

اتان کلبرگ از موسیقی تا مطالعات اسلامی پیشرفته

اتان کلبرگ از 5 سالگی دروس هفتگی موسیقی را می‌گذراند. او قبل از خواندن هر زبان دیگری در آن سن، می‌توانست نت‌های موسیقی را بخواند و استعداد بی‌نظیری در آن داشت و به طور جدی به پیانیست حرفه‌ای شدن فکر می‌کرد و تمام اساتید، والدین و دوستانش از این تصمیم حمایت می‌کردند اما در نهایت علی‌رغم استعداد بی‌نظیرش، تصمیم گرفت به امور علمی و تحقیقاتی بپردازد.

اتان در 14 سالگی در تل‌آویو در دبیرستان ایرونی الف، شروع به یادگیری عربی از طریق سوره‌های کوچک قرآن و گزیده‌هایی از متون قرون‌وسطایی، عربی مدرن و مقداری عربی فلسطینی کرد. وی دوره کارشناسی خود را در دو رشته ادبیات انگلیسی و مطالعات خاورمیانه و زبان و ادبیات عرب در دانشگاه عبری آغاز کرد. کلبرگ تز کارشناسی خود را با موضوع خلیفه ابوبکر در نظر اهل سنت و شیعه به اتمام رساند. وی پس از اخذ مدرک کارشناسی ارشد، در تابستان 1968 با پیشنهاد کیستر به آکسفورد سفر کرد تا برای تز دکترایش با ساموئل استرن دیدار کند. در نهایت کلبرگ، دکترایش را در سال 1971 با موضوع دیدگاه شیعه در مورد صحابه به پایان رساند و در سن 29 سالگی و در سال 1972 علی‌رغم داشتن پیشنهاد کاری خوب در دانشگاه آکسفورد، به اسرائیل بازگشت و مدرس زبان و ادبیات عربی در دانشگاه عبری شد و تا سال 2006 زندگی حرفه‌ای وی تماما در این دانشگاه سپری شد.

اکثر تحقیقات اتان کلبرگ مربوط به شاخه تشیع و به ویژه شیعه اثنی عشری(دوازده امامی) بوده است. از جمله ویژگی‌های مهم کارهای پژوهشی کلبرگ می‌توان از فرمانپذیری کامل وی از زبان عربی و دانش جامع او از ادبیات قرون وسطایی، همچنین دقت بی نظیرش در فهم مطالب، قضاوت هوشیارانه و عقل سلیم فراوانش و استعداد قابل توجه در بیان که به او اجازه می‌دهد حتی پیچیده ترین مطالب را به طور خلاصه و واضح ارائه دهد، اشاره کرد.

آثار و تألیفات

کلبرگ از جمله پر تالیف‌ترین مستشرقان حال حاضر است به گونه‌ای که شمار تالیفات او در قالب‌های مختلف کتاب، مقاله، مدخل نویسی و تصحیح و ترجمه از 120 مورد نیز فراتر خواهد رفت. در این میان اما آثار زیر از جمله معروف‌ترین آن‌ها می‌باشند.

1. کتاب "یک دانشمند مسلمان قرون وسطایی در محل کار: ابن طاووس و کتابخانه اش[2]" این کتاب با حجم نزدیک به پانصد صفحه، طبق گفته نویسنده آن، تلاشی بزرگ در راستای معرفی محتوای کتابخانه ابن طاووس در آن زمان دارد.
2. کتاب "تشیع[3]". این کتاب جمع آوری 17 مقاله در مورد تشیع است که کلبرگ سعی نموده در آن با یک خط سیر مشخص به مباحث تاریخی و اعتقادی تشیع بپردازد.
3. کتاب "وحی و جعل؛ حاشیه‌نویسی کتاب القرائات احمد بن محمد السیاری[4] " این کتاب که با همکاری محمد علی امیر معزی نگاشته شده است. در مورد ادعایی است که توسط برخی از دانشمندان اسلامی مطرح شده مبنی بر اینکه برخی از قسمت‌های قرآن موجود، کلام واقعی خداوند نیست؛ بلکه محصول تحریف توسط دشمنان امام علی(ع) است.
4. مقاله "مطالعه‌ای در مورد اسلامی شیعی: مقدمه حدیث شیعی[5] ". کلبرگ در این مقاله سعی نموده است تا گزارشی از جوامع حدیثی شیعه از ابتدا ارائه دهد و به بیان شیوه نگارش و نکات خاص هر مجموعه حدیثی بپردازد.
5. مقاله "از امامیه تا اثنی عشریه[6]" این مقاله از جمله مهم‌ترین مقالات کلبرگ در موضوع شیعه‌پژوهی است که ترجمه شده و جوابیه‌های متعددی هم بر آن نگاشته شده است.
6. مقاله "امام و جامعه در دوران پیش از غیبت[7]" در این مقاله کلبرگ به بررسی اعتقادی و تاریخی رابطه شیعیان با امامان و همچنین جایگاه وکلاء در دوران قبل از غیبت امام مهدی(عج) می پردازد.
7. مقاله "نخستین کاربرد اصطلاح اثنی عشریه[8]" کلبرگ در این مقاله سعی دارد با بیان شواهد تاریخی، به ریشه یابی اولین استعمال واژه اثنی عشریه برای شیعیان بپردازد.

کلبرگ برای سال‌های متمادی عنوان استاد ممتاز در دانشکده علوم انسانی را در اختیار داشت و در سال ۲۰۰۸ جایزه روچیلد را که به کسانی تعلق می‌گیرد که بیشترین خدمت را به آرمان‌های یهود داشته باشند، دریافت کرد. وی همچنین جایزه سالیانه ام آی تی توسط بنیاد پیشرفت علم، هنر و فرهنگ در اسلام را به دلیل فعالیت‌های منحصر به فردش در تحقیقات و مطالعات در مورد اسلام دریافت نمود[9]

اتان کلبرگ و مهدویت

همانگونه که بیان شد از آنجا که عمده فعالیت‌ها و پژوهش‌های اتان کلبرگ بر شاخه شیعیان دوازده امامی معطوف بوده است بدیهی است که موضوع مهدویت نیز در آثار وی نقش برجسته‌ای داشته باشد که در ادامه به ذکر اهم مباحثی که در این زمینه بیان کرده است پرداخته خواهد شد.

1. یکي از موضوعات مهمي که کلبرگ در آن قلم زده و صاحب دیدگاه برجسته‌ای در میان غربیان تلقي مي‌شود، موضوع شکل گیری تشیع دوازده امامي است مقاله «از امامیه تا اثناعشریه» که کلبرگ در سال 1976 و در 33 سالگي به رشته تحریر درآورد اولین تلاش او در این زمینه است که در کارهای بعدی وی و در مقاله «نخستین کاربردهای اصطلاح اثني عشریه» تکامل یافت. این مستشرق معتقد است تفکر دوازده امامی بودن برای شیعه در ذهن شیعیان تا زمانه رحلت امام حسن عسکری(ع) سابقه نداشته و موضوعاتی از جمله بحث 12 امام، غیبت امام دوازدهم و قائم بودن او در نیمه اول قرن چهارم و در کتبی مانند کافی و کمال الدین به عقاید شیعیان افزوده و تثبیت گردیده است. کلبرگ برای اثبات مدعای خود شواهدی نیز ارائه مي‌دهد از جمله عدم اشاره صفار قمي در بصائر الدرجات و نیز احمد بن محمد برقي در کتاب المحاسن به موضوع غیبت و دوازده امام و نام ائمه و مدعي است مطرح نبودن عقاید خاص شیعه دوازده امامي-همچون موضوع غیبت و دوازده امام داشتن- در آثار متقدم شیعی احتمالاً بدین خاطر است که تا آن زمان هنوز این موارد جزء اصول اعتقادی امامیه در نیامده بوده است.
   اتان کلبرگ در تکمیل این نظریه خود در زمینه شکل گیری شیعه دوازده امامي، بحث مهمي هم در مورد اولین کاربرد اصطلاح اثني عشریه در جهان اسلام دارد و مقاله‌اش به دنبال آن است که ثابت کند نخستین کاربرد این عبارت برای مشخص نمودن گروه خاصي از شیعیان، به چند دهه بعد از غیبت صغری مي‌رسد.
2. موضوع دیگری که کلبرگ در آن به اظهارنظر پرداخته، بحث وکلای اربعه امام مهدی(عج) در زمان غیبت صغری است که در این راستا مدخل «سفیر» را در دائره المعارف اسلام را نوشت. او معتقد است کاربرد واژه سفیر برای چنین وکیلاني اولین بار توسط محمد بن ابراهیم النعماني در کتاب الغیبه به کار رفت در حالي که نه نام و نه تعداد آنها ذکر نشده بود. در ادامه نام این چهار سفیر را شیخ صدوق در کتاب کمال الدین عنوان کرد و ریز فعالیت های آنان در کتاب الغیبه ابوجعفر طوسي توصیف گردید.

بررسی اندیشه اتان کلبرگ

مهمترین دلیل این مستشرق اسرائیلی مبنی براصیل نبودن اندیشه دوازده امام و غیبت امام دوازدهم در نظام فکری امامیه، دست نیافتن ایشان به احادیثی در این زمینه در منابع اولیه شیعی اثنی عشری است اما با مطالعه متونی که مورد مراجعه کلبرگ بوده و نیز چند متن دیگر از اواخر قرن سوم هجری، ظاهرا می توان به نتایجی غیر از آنچه کلبرگ بدان دست یافته رسید. به عنوان نمونه قدیمی ترین متون بازمانده از اثنی عشریه، شانزده اصل از اصول اربعمائه ونیز گزیده ای از جامع بزنطی است که ابن ادریس حلّی(متوفی 598 ق) در پایان کتاب معروف خود یعنی السرائر، تحت عنوان «النوادر» یا «مستطرفات السرائر» گنجانده است. دسته ای از احادیث آن، بدون ذکر نام ائمه، به صراحت دلالت بر تعداد امامان دارد. مانند حدیثی از ابی سعید عبادالعصفوری: « عباد عن عمرو عن ابی حمزه قال سمعت علی بن الحسین(ع) یقول ان اللّه خلق محمدا و علیا و أحد عشر من ولده من نور عظمته» [10]و یا «عباد عن عمرو عن ابی الجارود عن ابی جعفر(ع) قال: قال رسول الله(ص): اِنّی وأحد عشر من ولدی و انت یا علی زر الارض اعنی اوتادها ... فاذا ذهب الاحد عشرمن ولدی ساخت الارض باهلها ولم ینظروا»[11]

اما در مورد کتاب بصائرالدرجات تألیف محمدبن حسن صفار قمی که کلبرگ درباره آن قضاوت کرده است هیچ حدیثی درباره غیبت یا دوازده امام در آن ذکر نشده است نیز حرف دقیقی نیست زیرا اولاً کتاب بصائر الدرجات به صورت کامل به دست ما نرسیده است؛ لذا عدم وجود روایتی در کتابی که قسمتی از آن مفقود شده، دلالت بر عدم ذکر آن ندارد[12] و ثانیا با مطالعه کتاب، به این احادیث برمی خوریم از جمله سه حدیث درباره مهدی و اوصیاء بعد از پیامبر(صفار قمی، 1404، صص 70 و 106)، هشت حدیث درباره قائم(صفار قمی، 1404، صص 152، 199، 259، 262، 336، 356 و 478)، دو حدیث درباره خروج مردی از اهل بیت، قبل از به پایان رسیدن دنیا که مانند داود حکم(قضاوت) خواهد کرد(صفار قمی، 1404، ص 258) که تمامی این احادیث نقضی بر ادعای اتان کلبرگ است.

از دیگر استدلالهای کلبرگ برای عدم قطعیت اعتقاد به دوازده امام و غیبت آخرین آنها در میان شیعیان نخستین، مشخص نبودن نام این امامان در متون اولیه شیعه بود که در این باره نیز باید به دو نکته توجه کرد: اول اینکه عدم ذکر نام دلیل بر قطعی و مشخص نبودن آن نیست و چه بسیار ادله و زمینه هایی که موجب بیان نکردن و آشکار نساختن یک امر معلوم ومشخص است و بویژه در باره امام مهدی که قطعا چنین ملاحظاتی درباره ایشان وجود داشته است و ثانیا اینکه از نظر متکلمان شیعی اثنی عشری بیان نام امامان ومشخصات آنها منحصر به معرفی یکجای آنها از سوی پیامبر(ص) و ائمه نخستین نیست و کافی است که هر امامی، امام پس از خود را با ذکر نام و دیگر مشخصات معرفی کند[13] و برهمین اساس برفرض عدم ذکر دقیق و کامل نام امامان به طور یکجا در متون اولیه، به عقیده امامیه لطمه ای وارد نمی آید.

اما در مورد عدم اشاره به غیبت امام دوازدهم نیز باید بیان داشت ابتدا باید دانست که هر کتابی سبک نوشتار انگیزه‌ای برای نگارش داشته است و نویسندۀ آن، نگارش کتاب خود را در چهارچوب مشخصی را ارائه می‌کند. بر همین اساس کتاب‌هایی مانند فرق الشیعه و المقالات و الفرق-که کلبرگ مدعی است در این کتاب‌ها اشاره‌ای به موضوع غیبت نشده است- توصیف فرقه‌ها است و نه تحلیل و نقد آن‌ها. اما در همین کتاب‌ها نیز شخصی مانند حسن بن موسی نوبختی به صراحت درباره غیبت سخن گفته و آنچه را که لازم بوده تصریح نموده است[14]. وی در قسمتی از متن خود در اثبات غیبت حضرت مهدی از روایت معروف امیرالمؤمنین که اشاره به لزوم وجود امامی ظاهر یا غائب نموده است استفاده کرده و تصریح به وجود روایاتی در شیعۀ مبتنی بر وجود دو غیبت می‌کند[14].

پانویس

1. ↑Etan Kohlberg
2. ↑A Medieval Muslim Scholar at Work: Ibn Tawus and His Library
3. ↑Shi'ism 
4. ↑Revelation and Falsification: The Kitab Al-qira'at of Ahmad B. Muhammad Al-sayyar
5. ↑The Study of Shi’i Islam - SHIʿI ḤADĪTH Introduction
6. ↑From Imamiyya to Ithna-’ashariyya.
7. ↑Imam and Community in the pre-Ghayba Period
8. ↑Early attestations of the term ithna ashariyya
9. ↑اسلام‌پژوهی در اسرائیل، ص 116.
10. ↑الأصول الستة عشر(ط - دار الحديث)، ص: 139
11. ↑همان، ص 140
12. ↑مهدویت و مستشرقان، 230.
13. ↑ر.ک: کلینی، 1388، ج 1، صص 284 - 285؛ در این باب(«باب الامورالتی توجب حجة الامام») را ههای کلی اثبات امامت هریک از امامان بیان شده است.
14. الفبفرق الشیعه: 109

منابع

1. شهبازیان، محمد، مهدویت و مستشرقان، ترجمه و نشر المصطفی، قم، 1444.
2. عده اى از علماء، الأصول الستة عشر، دار الحديث، قم، 1423 ق.
3. كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي(ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.
4. محمودی، اکبر، اسلام‌پژوهی در اسرائیل، موسسه فرهنگی دارالحدیث، قم، 1399 ش.
5. نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، بیروت، دارالاضواء، 1404 ق.
6. Kohlberg, Etan.(2000) . Early attestations of the term ithna ’ashariyya. Jerusalem studies in Arabic and Islam, (24), 343-357.
7. Kohlberg, Etan.(1976 a) . From Imamiyya to Ithna-’ashariyya. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 39 (3), 521-534.