ويژگيهاي شخصيتي ياران امام زمان(عج)

نصرت و یاری حضرت ولی عصر(عج) چه در فراهم نمودن شرائط و زمینه های ظهور و چه در کنار حضرت و در ایّام ظهور و قیام و حتّی پس از آن در جریان ادارۀ حکومتِ فراگیر مهدوی در جهان، جزء درخواستها و آرزوهای مؤمنین و مشتاقان آن حضرت می باشد. در میثاق نامه ای که هر روز صبح به رسم تجدید عهد با اماممان می خوانیم عرضه می داریم: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ‌ أَنْصَارِهِ‌ وَ أَعْوَانِه‌[1]

قیام حضرت مهدی(عج) یکباره و ناگهانی رخ می‌دهد و در آن زمان فرصتی برای آمادگی جهت همراهی با عدل گستر گیتی وجود ندارد. در نتیجه از هم‌اکنون باید خود را آماده کنیم تا بتوانيم در زمره ياران آن حضرت قرار گيريم .

با توجه به روايات، مي توان ويژگي ياران را به دو دسته ويژگيهاي فردي و اجتماعي تقسيم كرد

ويژگيهاي فردي

معرفت به حق تعالی

یاران امام زمان(ع) دارای معرفت و بینش عمیق نسبت به خداوند هستند چنان‌که حضرت علی(ع) درباره ایشان می‌فرمایند: (رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ عَرَفُوا اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَ هُمْ أَیضاً أَنْصَارُ الْمَهْدِی فِی آخِرِ الزَّمَان؛ ... مردان مومنی هستند كه خداوند را می‌شناسند چنان‌که حق معرفتش است و ایشان همچنین یاران مهدی در آخر الزمان هستند.) [2]

در حديثي از امام صادق(ع) نقل شده است: لَا يَشُوبُهَا شَكٌ‌ فِي‌ ذَاتِ‌ اللَّه‌

«در قلوب آنان(ياران امام) شكّي به ذات خدا نيست»[3]

يعني چنان به خداوند معرفت دارند كه ذرّه‌اي ترديد و شك در آنان راه ندارد.

ياران امام زمان علاوه بر اينكه نسبت به خداوند متعال داراي معرفت مي باشند، همچنين شناخت و اعتقاد آنان نسبت به امام خويش نيز در ژرفاي وجودشان ريشه دوانيده است و اين شناختي فراتر از دانستن نام و نشان و نسب امام است. بلكه معرفت به حق ولايت امام و جايگاه بلند او در مجموعه هستي است و اين همان معرفتي است که آنها را سرشار از محبّت او کرده و مطيع و گوش به فرمان او قرار داده است؛ زيرا که مي‌دانند سخن امام، سخن خدا و اطاعت از او اطاعت از خداست.

اخلاص و محبت نسبت به امام

فراهم شدن شرايط براي ظهور امام زمان نيازمند وجود ياران با اخلاصي است كه در محبت به امام خويش در نقطه اوج قرار دارند به گونه اي كه حاضر به جانفشاني براي آن امام باشند در اين صورت است كه خداوند متعال، ولي خود را براي اصلاح جامعه در بين آنها خواهد فرستاد چنان كه در روايتي به آن اشاره شده است. امام جواد(ع): فَإِذَا اجْتَمَعَتْ لَهُ هَذِهِ الْعِدَّةُ مِنْ أَهْلِ‌ الْإِخْلَاصِ‌ أَظْهَرَ اللَّهُ أَمْرَهُ .... [4]، هنگامي كه براي آن حضرت ياران با اخلاص گرد هم بيايند، خدا امرش را آشكار مي كند

اطاعت كامل از امام

نتيجه معرفت صحيح، اطاعت همه جانبه از امام است. از امام صادق(ع) درباره اطاعت پذيري ياران امام زمان نقل شده است: هُمْ أَطْوَعُ لَهُ مِنَ الْأَمَةِ لِسَيِّدِهَا كَالْمَصَابِيح ‌«اطاعت آنان از امام، از فرمان برداري كنيز برابر مولايش، بيشتر است»[5]

جان نثاري و شهادت ‌طلبي

معرفت عميق ياران، نسبت به امام مهدي، دل‌هاي آن‌ها را مملوّ از عشق به امام مي‌کند بنابراين در ميدان رزم، او را چون نگيني در ميان مي‌گيرند و جان خود را سپر بلاي او مي‌کنند.

امام صادق(ع) فرمود: (ياران مهدي) در ميدان رزم در اطراف او مي‌چرخند و با جان خود از او محافظت مي‌کنند و نيز فرمود: يَتَمَنَّوْنَ أَنْ يُقْتَلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه‌، آنها آرزو مي‌کنند که در راه خدا به شهادت برسند. [6]

عدم عجب به خاطر ایثار و فداكاری

یاران امام زمان(ع) از این‌که جان خود را در کف اخلاص نهاده‌اند، احساس بزرگی نمی‌کنند. چنان‌که حضرت علی(ع) در باره ایشان چنین می‌فرمایند: وَ لَمْ یسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِی الْحَقّ؛ جان دادن در راه خدا را بزرگ نشمردند.[7]

ایشان جانفشانی و ایثار را به اوج خود رسانده و در یاری امام زمان خود، با ارزش‌ترین عنصر وجودی خویش که همان جان با ارزش است را با تمام وجود تقدیم ولی امر خود می‌کنند و مهم‌تر این‌که از این عملکرد خود دچار فخر فروشی و غرور و تکبر نمی‌شوند. آری انسان‌های خود ساخته به چنین مقام و منزلتی می‌رسند که امر ولی خدا را از هر چیزی بالاتر و با ارزش‌تر می‌دانند.

صبر و بردباری

اهمیت صبر و بردباری در انقلاب جهانی حضرت مهدی کاملا نمایان و مشهود است، چرا که در راه تحقق آرمان های جهانی مشکلات و مصائب فراوانی دامنگیر حضرت مهدی و اصحاب باوفای ایشان خواهد گردید که ایشان این مشکلات را به جان خریده و از سر اخلاص و تواضع عمل خود را هیچ می پندارند و به جهت هجوم سختی ها و تحمل مشقت ها بر خداوند منت نمی گذارند.

امام علی(ع) می فرمایند: قوم... لَمْ‌ يَمُنُّوا عَلَى‌ اللَّهِ‌ بِالصَّبْرِ وَ لَمْ يَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِي الْحَقِّ، یاران مهدی کسانی اند که به جهت بردباری شان بر خداوند منت نمی گذارند و از این که نقد جان خویش را در کف اخلاص نهاده اند، احساس بزرگی نمی کنند.[8]

برترین افراد

یاری رساندن به ولی خدا دارای ارزش والایی است كه هر كسي لياقت آن را پيدا نمي كند؛ و كسانی لیاقت دارند یار حضرت حجت باشند كه داراي شخصيتي منحصر به فرد باشند. امام علی(ع) درباره آنان چنین می‌فرمایند لَمْ‌ يَسْبِقْهُمُ‌ الْأَوَّلُونَ‌، وَ لَمْ يُدْرِكْهُمُ الْآخَرُون‌؛ نه از نسل‌های گذشته كسی از آنان پیشی گرفته و نه از آیندگان كسی به مقام والای آنان می‌رسد.[9]

ياران امام داراي چنان جايگاه والايي هستند كه هنگام عبور آنها از منطقه اي، زمين به ايشان افتخار مي كند و حتي درندگان از ايشان اطاعت مي كنند[10]

گمنامان در زمین و معروفان در آسمان

یاران حضرت مهدی به دنبال نام ونشان نیستند و چه بسا تنها خداوند و فرشتگان آسمانی از كارهای نیك شان آگاهی دارند و از شهرت و مقام و منصب دوری می‌كنند و فقط رضای الهی برایشان مهم است.

در این دنیای وانفسای مادی كه اكثر افراد در پی جاه ومقام هستند و وسوسه‌های شیطان و نفس اماره به شدت افراد را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد، وجود یارانی با این خصوصیات نشان می‌دهد كه این یاران بر نفس و وسوسه‌های شیطان غلبه دارند و شیفته منصب‌های مادی و تعریف و تمجید‌های دیگران نیستند و گمنامي در زمین بین بندگان را بهتر می‌پسندند.

امام علی(ع) در وصف ایشان چنین می‌فرمایند: فِي‌ الْأَرْضِ‌ مَجْهُولُونَ‌ وَ فِي السَّمَاءِ مَعْرُوفُون‌ ... در روی زمین گمنام و در آسمان‌ها معروفند[11]

شجاعت ودلیری

اگر جهاد و مبارزه جهانی است و فراگیر، پس یاران امام زمان(ع) هم باید شجاعت و جسارتی در خور و عزم هایی پولادین داشته باشند، چرا که بدون آن، قدمها یارای حرکت نخواهند داشت. آنان با قوتي الهي قيام مي كنند و دولت مستضعفان را برپا مي دارند. ايشان دلهايي چون پاره هاي پولاد دارند و سيادت و دولت حق از ايشان خواهد شد. امام سجاد(ع) آنان را اینگونه توصیف کرده اند: إِذَا قَامَ قَائِمُنَا أَذْهَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ شِيعَتِنَا الْعَاهَةَ وَ جَعَلَ قُلُوبَهُمْ‌ كَزُبَرِ الْحَدِيد، هنگامي كه قائم ما قيام كند، خداوند عيب و آفت را از شيعيان ما برطرف كند، و دلهاي آنان را چون پاره هاي پولاد سازد[12]

زهدوپارسایی

با توجه به اينكه ياران امام زمان اهداف بلندي دارند و براي آرماني بزرگ برخاسته‌اند، مادّيات دنيا آنها را از اهداف و آرمان‌ها باز نداشته و با ديدن زرق و برق دنيا، چشمهايشان خيره نمي‌شود و دل‌هايشان نمي‌لرزد

امام علي(ع) در وصف ياران امام مهدی(عج) فرمودند: انه ياخذ البيعه عن اصحابه ... و لا یکنزوا ذهباً و لا فضّة و لا بُرّاً و لا شعیراً، او از يارانش بيعت مي‌گيرد که طلا و نقره‌اي نيندوزند و گندم و جوي ذخيره نکنند.[13]

قوت عقل و انديشه

امام سجاد(ع) درباره قوت عقل و اندیشه یاوران امام زمان می فرمایند: أَعْطَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ وَ الْأَفْهَامِ وَ الْمَعْرِفَةِ مَا صَارَتْ بِهِ الْغَيْبَةُ عِنْدَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْمُشَاهَدَة، خداوند آنها را آنچنان از عقل و فهم و شناخت برخوردار کرده است که غیبت امام برای آنها به منزله مشاهده و حضور درآمده است.[14]

مأنوس با قرآن

یاران امام زمان(ع) به جهت انس با قرآن؛ هم دیده‌هایشان با قرآن روشنایی می‌گیرد وهم در گوش‌هایشان تفسیر قرآن طنین انداز می‌شود چنان‌که حضرت علي(ع) چنین می‌فرمایند: تُجْلَى بِالتَّنْزِيلِ أَبْصَارُهُمْ وَ يُرْمَى بِالتَّفْسِيرِ فِي‌ مَسَامِعِهِمْ‌؛ دیده‌هایشان با قرآن روشنایی می‌گیرد و در گوش‌هاشان تفسیر قرآن طنین افکند.[15]

ابن ابی الحدید در شرح این ویژگی چنین می‌گوید: به واسطه تلاوت قرآن، پرده‌ها و شك و شبهه‌ها از قلب‌هایشان زدوده می‌شود و تاویل قرآن و معرفت اسرار آن، بر دل‌هایشان الهام می‌شود. و پرده‌ها برایشان كنار زده می‌شود و معارف حقیقی در دل‌هایشان ایجاد می‌شود و فهم و درك پیچیدگی‌ها و اسرار باطنی قرآن، به آنها عنایت می‌شود.[16]

اهل جدیت و تلاش در طريق عبوديت

ياوران امام مهدي در عبادت، از پيشواي خود الگو گرفته‌اند و روزها و شب‌ها را با ذکر شيرين حق سپري مي‌کنند و همين ذکر خداست که از آنان مرداني آهنين ساخته است که هيچ چيز صلابت و استواري آنها را در هم نمي‌شکند امام صادق(ع) فرمود: رِجَالٌ كَأَنَّ قُلُوبَهُمْ زُبَرُ الْحَدِيد، آنان مرداني هستند که گويا دل هايشان پاره‌هاي آهن است[17]

در روايات مختلفي عبوديت ياران امام، چنين ترسيم شده است

امام باقر(ع) درباره آنان فرمودند: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْقَائِمِ ع وَ أَصْحَابِهِ فِي نَجَفِ الْكُوفَةِ كَأَنَّ عَلَى رُءُوسِهِمُ الطَّيْرَ قَدْ فَنِيَتْ أَزْوَادُهُمْ وَ خَلُقَتْ ثِيَابُهُمْ قَدْ أَثَّرَ السُّجُودُ بِجِبَاهِهِمْ.... [18] گويا قائم(ع) و يارانش را در نجف كوفه مي بينم، گويي پرنده اي بر بالاي سرشان نشسته و توشه شان تمام شده و لباس هايشان كهنه شده است و آثار سجده بر پيشاني هايشان ديده مي شود

امام حسين(ع): ...كَدَادُونَ مُجِدُّونَ فِي طَاعَتِهِ(ياران امام) [19]همگي اهل كوشش و تلاش در راه اطاعت خدا هستند

در روايت ديگري، حذيفه از پيامبر اكرم(ص) نقل مي كند كه آن حضرت فرمودند: سَمِعْتُ حُذَيْفَةَ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ‌ إِذَا كَانَ عِنْدَ خُرُوجِ الْقَائِمِ يُنَادِي مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ أَيُّهَا النَّاسُ قُطِعَ عَنْكُمْ مُدَّةُ الْجَبَّارِينَ وَ وُلِّيَ الْأَمْرَ خَيْرُ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ فَالْحَقُوا بِمَكَّةَ فَيَخْرُجُ النُّجَبَاءُ مِنْ مِصْرَ وَ الْأَبْدَالُ مِنَ الشَّامِ وَ عَصَائِبُ الْعِرَاقِ رُهْبَانٌ‌ بِاللَّيْلِ لُيُوثٌ‌ بِالنَّهَارِ، هنگام قيام امام مهدي، منادي از آسمان ندا مي كند..... پس ياران امام مهدي از مصر و شام و عراق به آن حضرت ملحق مي شوند آنها شيران روز و عابدان شب هستند[20]

قوي و نيرومند

قيام امام زمان نيازمند مرداني قوي و نيرومند است كه بتوانند به راحتي ياريگر امام خويش در پيشبرد اهداف آن حضرت باشند و اينگونه نيست كه همه كارها با اعجاز و دعا انجام ‌شود؛ بلكه از اسباب ظاهرى و آدمهاى لايق و شايسته نيز كمك گرفته مى‌شود.

راوى از امام صادق(ع) درباره تفسير آيه «بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ» [21] سؤال مى‌كند. حضرت مى‌فرمايد: حضرت لوط آرزو مى‌كرد كه يكى از ياران امام مهدى در اختيار او باشد[22]، بعد امام توضيح مى‌دهد كه ياران امام مهدي اين چنين هستند: « وَ إِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ لَيُعْطَى قُوَّةَ أَرْبَعِينَ رَجُلًا وَ إِنَّ قَلْبَهُ لَأَشَدُّ مِنْ زُبَرِ الْحَدِيدِ وَ لَوْ مَرُّوا بِجِبَالِ الْحَدِيدِ لَقَلَعُوهَا وَ لَا يَكُفُّونَ سُيُوفَهُمْ‌ حَتَّى يَرْضَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.[23] هر كدام از آنها به اندازه چهل مرد قدرت دارد، و قلب آنان از پاره هاي آهن محكم تر است و اگر از كوههاي آهن بگذرند آنها را در هم مي شكنند

امام سه ويژگى براى ياران امام مهدی(عج) بر مى‌شمرد: اوّل اينكه يكى از آنها به اندازه چهل انسان قدرت دارد، قوّت از نظر مديريّت، ايمان، تقوا، علم و دانش. دوم اينكه قلب آنها، يعنى اراده، شجاعت و شهامت آنها، مثل آهن محكم و شكست‌ناپذير است. سوم اينكه اگر از كوه‌هاى آهن بگذرند آنها را در هم مى‌شكنند.[24]

قدرت خارق العاده داشتن

علاوه بر قدرت بدني كه قبلا به آن اشاره شد، ياران امام زمان از جنبه ملكوتي داراي چنان قدرت نفساني و معنوي هستند كه در مقايسه با افراد عادي بشر مي توان آنان را به قدرتي ماوراء قدرتهاي مادي توصيف كرد كه از آن تعبير به قدرت خارق العاده داشتن مي شود. در روايتي از امام باقر(ع) چنين نقل شده است: فَإِذَا بَلَغُوا الْخَلِيجَ كَتَبُوا عَلَى أَقْدَامِهِمْ شَيْئاً وَ مَشَوْا عَلَى الْمَاءِ فَإِذَا نَظَرَ إِلَيْهِمُ الرُّومُ يَمْشُونَ عَلَى الْمَاءِ قَالُوا هَؤُلَاءِ أَصْحَابُهُ يَمْشُونَ عَلَى الْمَاءِ فَكَيْفَ هُوَ فَعِنْدَ ذَلِكَ‌ يَفْتَحُونَ لَهُمْ أَبْوَابَ الْمَدِينَةِ فَيَدْخُلُونَهَا فَيَحْكُمُونَ فِيهَا مَا يَشَاءُون، (ياران امام زمان) چون به خليج برسند بر قدمهاي خويش چيزي بنويسند و بر روي آب روان شوند پس چون روميان ايشان را بنگرند كه بر آب راه مي روند گويند: اينان كه اصحاب اويند اين چنين بر آب گام بر مي دارند پس او خود چگونه خواهد بود؟ در اين هنگام دروازه هاي شهر را براي آنان مي گشايند و آنان داخل آن شهر مي شوند، و در آنجا آنچه بخواهند دستور مي دهند[25]

اطاعت كائنات از ياران امام زمان

امام باقر(ع) درباره مطيع بودن تمام هستي از ياران امام زمان چنين فرمودند: كَأَنِّي‌ بِأَصْحَابِ‌ الْقَائِمِ‌ ع وَ قَدْ أَحَاطُوا بِمَا بَيْنَ الْخَافِقَيْنِ فَلَيْسَ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا وَ هُوَ مُطِيعٌ لَهُمْ حَتَّى سِبَاعُ الْأَرْضِ وَ سِبَاعُ الطَّيْرِ يَطْلُبُ رِضَاهُمْ فِي كُلِّ شَيْ‌ءٍ.[26] گويا ياران قائم را مي بينم كه بين مشرق و مغرب جهان را فرا گرفته اند، هيچ چيزي نيست جز اينكه فرمان بردار آنان است، حتي درندگان زمين و پرندگان گوشت خوار، رضايت آنان را در هر چيزي طلب مي كنند،

ويژگيهاي اجتماعي

اتحاد و همدلی

ياران امام مهدي از چنان اتحاد و يكدلي برخوردار هستند گويا از يك پدر و مادر هستند. امام صادق(ع) در مورد آنان می فرمایند: إِنَّ أَصْحَابَ الْقَائِمِ يَلْقَى‌ بَعْضُهُمْ‌ بَعْضاً كَأَنَّهُمْ بَنُو أَبٍ وَ أُم‌‌، (اصحاب قائم(ع) به گونه اي باهم معاشرت می کنند، مانند اینکه از یک پدر و مادر هستند.[27]

اليته این مهم بدست نمی آید مگر اینکه هواها و خود خواهی ها را از هم دور کرده و خدا خواهی و خدا پرستی جای آن در دل هایشان نشسته باشد

آنها با اعتقادي صحيح در زير يک پرچم و براي يک هدف، قيام مي‌کنند و اين خود يکي از عوامل پيروزي آنها بر جبهه مقابل مي‌باشد.

عدم مفسده‌جویی و فتنه‌انگیزی

در خطبه 103 نهج‌البلاغه، حضرت علی(ع) به یكی دیگراز خصوصیات یاران حضرت مهدی(عج) می‌پردازند و می‌فرمایند: لَيْسُوا بِالْمَسَايِيح، نه مفسده جو هستند و نه‌ فتنه‌انگیز[28]

یاران امام زمان سخن چین نبوده و به دنبال فتنه و فساد نیستند.در میان مردم ایجاد عداوت و دشمنی نمی‌كنند؛ چه بسا افرادی، برای رسیدن به پست ومقام، بالا بردن جایگاه خود و یا تخریب شخصیت دیگران و یا اهداف دیگر، این اعمال را انجام دهند اما یاران امام مهدي به قدری برنفس وتمایلات نفسانی خود مسلط‌اند كه این خصوصیت در آنان راه ندارد بلكه بالعكس، ایشان در بین مردم و در دل‌هایشان ایجاد الفت و مهربانی و محبت می‌كنند.

از نجبا و فقها و قضات و حاکمان شرع هستند

يكي از ويژگيهاي ياران امام زمان(ع)، آن است كه در بين جامعه اسلامي مسئوليتهاي اجتماعي مهمي را بر عهده دارند. امام صادق(ع) در ضمن روايتي به اين مطلب اشاره مي كنند

كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْقَائِمِ ع عَلَى مِنْبَرِ الْكُوفَةِ وَ حَوْلَهُ أَصْحَابُهُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا عِدَّةُ أَهْلِ بَدْرٍ وَ هُمْ أَصْحَابُ الْأَلْوِيَةِ وَ هُمْ حُكَّامُ‌ اللَّهِ‌ فِي أَرْضِهِ عَلَى خَلْقِهِ ...[29] گويا به قائم نگاه مي كنم كه منبر كوفه نشسته است و اطراف او 313 صحابي به تعداد اهل بدر حلقه زده اند، ياراني سر سپرده كه حاكمان خدا در زمين مي باشند

از آنجايي كه ياران امام در بالاترين درجات ايمان قرار دارند و از تاييدات الهي برخوردار مي باشند، طبق روايت حكمي برايشان مشتبه نمي شود و بر طبق حقيقت حكم مي كنند[30]

جمع بندي

از مجموع آنچه از روايات در باره خصوصيات ياران امام زمان(ع) به دست ما رسيده است مي توان ويژگی ياران حضرت مهدی(عج) را در چند زمينه به صورت خلاصه چنين بيان كرد:

روايات از آنـان به عنوان رجال الهى، برترين افراد، گمنامان در زمين، اهل جديت در عبادت، حاکمان الهى و مانند آن ياد کرده است. آنان بار سنگين مسئوليت کارگزارى را از جانب امام مهدی(عج) بر دوش مى کشند. ايـمـان، طـهـارت و تـقوا، علم و معرفت، قدرت روحى و صبر و روحيه شهادت طلبى از جمله ويژگيهاى نفسانى آنان است. سادگى و بى پيراگى، جديت در کار و تلاش روزانه، ولايتمدارى، روحيه حماسى و سلحشورى و عدالت ورزى از جمله ويژگيهاى شخصيتي ياران خاص امام مهدى است. خـلاصه اينکه آنان در همه ويژگيهايى که براى اداره جهان لازم است بى نظيرند و به تعبير حضرت على((ع) لَمْ يسْبِقْهُمُ الاْوَّلُونَ وَ لا يدْرِکُهُمُ الا خِرُونَ)

پانویس

1. ↑طوسي، مصباح المتهجد، ج 1، ص 406
2. ↑اربلی، كشف الغمه، ج 2، 478؛ مجلسی، بحار الانوار، ج 51، ص 87
3. ↑مجلسي، بحارالانوار، ج 52، ص 307 و 308
4. ↑خزاز، كفايه الاثر، ص 282
5. ↑مجلسي، بحار الانوار، ج 52، ص 308
6. ↑مجلسي، بحار الانوار، ج 52، ص 308
7. ↑نهج االبلاغه، خطبه 150
8. ↑نهج البلاغه، خطبه 150
9. ↑مجلسي، بحار الانوار، ج 47، ص 302
10. ↑صدوق، كمال الدين، ج 2، ص 673
11. ↑نهج البلاغه، خطبه 102
12. ↑كليني، كافي، ج 8، ص 294
13. ↑صافي، منتخب الاثر فصل 6 باب 11 ج 4 ص 581
14. ↑طبرسي، اعلام الوري، ص 408
15. ↑نهج البلاغه، خطبه 150
16. ↑ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، 1378: ج 9، 130
17. ↑مجلسي، بحار الانوار، ج 52 ص 308
18. ↑مجلسي، بحارالانوار، ج 2، ص 386
19. ↑صدوق، كمال الدين، ج 1، ص 268
20. ↑مفيد، الاختصاص، ص 208
21. ↑اسراء: آيه 5
22. ↑قمي، تفسير القمي، ج 1، ص 336
23. ↑صدوق، كمال الدين، ج 2، ص 673
24. ↑مكارم شيرازي، گفتار معصومين، ج 1، ص 204
25. ↑ابن ابي زينب، غيبت نعماني، ص 320
26. ↑صدوق، كمال الدين، ج 2، ص 673
27. ↑طبري، دلائل الامامه، ص 562
28. ↑نهج البلاغه، خطبه 103
29. ↑صدوق، كمال الدين، ج 2، ص 673
30. ↑طبري، دلائل الامه، ص 562

منابع

1. قرآن
2. نهج البلاغه
3. اربلي، علي بن عيسي، كشف الغمه، نشر بني هاشمي، تبريز، 1381 ق
4. طبرسي، فضل بن حسن، اعلام الوري باعلام الهدي، نشر اسلاميه، تهران، چاپ سوم، 1390 ق
5. صدوق، محمد بن علي، كمال الدين، نشر اسلاميه، تهران، چاپ دوم، 1395 ق
6. طوسي، محمد بن الحسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، نشر فقه الشيعه، بيروت، 1411 ق
7. مكارم شيرازي، ناصر، گفتار معصومين، نشر مدرسه امير المومنين(ع)، چاپ اول، 1387 ش
8. مفيد، محمد بن محمد، الاختصاص، نشر الموتمر العالمي لالفيه الشيخ المفيد، 1413 ق
9. طبري، محمد بن جرير، دلائل الامامه، نشر بعثت، قم، 1413 ق
10. ابن ابی الحدید، عبد الحميد بن هبه الله، شرح نهج البلاغه، نشر مكتبه آيه الله مرعشي نجفي، قم، 1363 ش
11. قمي، علي بن ابراهيم، تفسير القمي، نشر دار الكتاب، قم، 1404 ق
12. خزاز رازي، علي بن محمد، كفايه الاثر، نشر بيدار، قم، 1401 ق
13. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق.
14. عياشي، محمد بن مسعود، تفسير عياشي، نشر المطبعه العلميه، تهران 1380 ق
15. كليني، محمد بن يعقوب، كافي، نشر دار الكتب الاسلاميه، تهران، 1407 ق
16. صافي، لطف الله، منتخب الاثر في الامام الثاني عشر(ع)، نشر موسسه السيده المعصومه، 1419 ق