مصحف فاطمه (س)

يکي از مواريثي که نزد حضرت ولي عصر(عج) مي‌باشد، كتابي است به نام مصحف فاطمه(س). اين کتاب گرچه در نزد بعضي از شیعیان نا آشناست اما در کتب حدیثی شیعه و در نزد دانشمندان شیعه مورد توجه و دارای اهمیت مي باشد. علامه آقابزرگ تهرانی در الذریعه، از مصحف فاطمه، نام برده و می‌نویسد: مصحف فاطمه از امانات امامت است که در نزد امام و مولایمان صاحب‌الزمان موجود است.[1] امام خميني نيز در مقدمه وصیت نامه سیاسی الهی خود با افتخار از آن ياد كرده و مي فرماید: ما مفتخریم که ادعیه حیات بخش که آن را قرآن صاعد می خوانند از ائمه معصومین ما است، ما مفتخريم كه مناجات شعبانیه امامان و دعای عرفات حسین ابن علی(ع) و صحیفه سجادیه این زبور آل محمد(ص) و صحیفه فاطمیه(س) که کتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است از ما است[2]

نحوه شكل گيري مصحف فاطمه

درباره شکل‌گيري اين مصحف چنين نقل شده: وقتي که خداوند پيامبرش را قبض روح کرد، حضرت فاطمه از وفات پدر، بسيار اندوهگين شدند. از اين رو خدا فرشته‌اي را بر روي زمين فرستاد تا او را دلداري داده و با او سخن بگويد. فاطمه اين جريان را به اميرالمومنين(ع) گزارش داد. حضرت علي(ع) فرمود: هرگاه آمدن فرشته را احساس کردي و صدايش را شنيدي سخنان او را باز گو کن. وي چنين کرد و حضرت هر چه مي‌شنيد مي‌نوشت تا آنکه از آن سخنان مصحفي ساخته شد.

ابوبصير به امام صادق(ع) عرض کرد: مصحف فاطمه چيست؟ حضرت فرمودند: «مُصْحَفٌ فِيهِ مِثْلُ قُرْآنِكُمْ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَاللَّهِ مَا فِيهِ مِنْ قُرْآنِكُمْ حَرْفٌ وَاحِد»[3]؛ «مصحفي است سه برابر قرآني که در دست داريد به خدا سوگند حتي يک حرف قرآن در آن نيست»

ويژگيهاي مصحف فاطمه

امامان معصوم(ع) هنگامی که از مصحف فاطمه(س) سخن به میان آورده اند یا از آنها سوالاتی شده است بر چند ویژگی تاکید ورزیده اند.

1. محتوای آن اشاره‌ای به حلال و حرام(فقهی) ندارد[4] بلكه از اخباري است كه خاص اهل بیت(علیهم السلام) است و دیگران را از آن بهره ای نیست.
   امام صادق(ع) فرمود: (إِنَّهُ لَيْسَ فِيهِ شَيْ‌ءٌ مِنَ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامِ وَ لَكِنْ فِيهِ عِلْمُ مَا يَكُونُ) [5]در آن چیزی از حلال و حرام نیامده است و لکن در آن علم به آینده آمده است. این مطلب مورد تاکید قرار گرفته است تا مبادا تصور شود وحی تشریعی بر دختر پیامبر(ص) نازل می شده است.
2. مطلبی از قرآن در آن نیست.[6]
   امام صادق(ع) در مورد مصحف فاطمه(س) فرمود: بخدا سوگند مصحف فاطمه قرآن نبود. و در جایی دیگر می فرماید: هیچ چیزی از کتاب خدا در آن نیامده. تنها مطالبی است که به فاطمه(س) پس از رحلت پدر القا گردید. و نیز می فرماید: در آن مصحف حتی یک آیه از قرآن کریم نیامده است.[7]
   این همه تاکید برای این است که مبادا تهمت تحریف قرآن و قرآن دیگری در کنار قرآن متداول بر علیه شیعیان مطرح شود.
3. در مصحف، وصیت ایشان هست.[8]
4. حوادث آینده در آن گزارش شده است.[9]
5. اخبار آینده در مورد ذریه فاطمه زهراء(سلام الله علیها) در آن است.[10]
6. نام تمام حاکمان سرزمینها تا روز قیامت در آن ثبت شده است.[11]
7. یکی از ودیعه های امامت و از مواریث امامان معصوم در کنار سلاح و زره پیامبر(ص) و دیگر ودیعه های امامت بوده است.
   قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ ع يَا أَبَا عُبَيْدَةَ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ سَيْفُ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ دِرْعُهُ وَ رَايَتُهُ الْمِغْلَبَةُ وَ مُصْحَفُ فَاطِمَةَ قَرَّتْ عَيْنُهُ. [12] امام باقر(ع) فرمود: روشن باد چشم كسي(امامی) كه شمشیر و زره و پرچم پیروزمند رسول الله(ص) و مصحف فاطمه(س) نزد او باشد.
8. در آن مطالبی است که مردم را به اهل بیت محتاج می‌کند در حالی که اهل بیت به هیچ کس محتاج نیستند.[13] اهل بیت با داشتن سه کتاب جفر و جامعه و مصحف فاطمه(سلام الله علیها) از همه بی نیاز و دیگران همه نیازمند به آن ها می باشند.[14]

چند پيشگويي از مصحف فاطمه

از جمله اموری که اهل بیت(علیهم السلام) آن را از مصحف فاطمه(سلام الله علیها) خبر داده‌اند، چند خبر است که آنها را ذکر می‌کنیم.

1. امام صادق(ع) فرمود: در سال ۱۲۸ هـ ق، زنادقه ظهور می‌کنند و فرمودند که من این مطلب را از مصحف فاطمه نقل می‌کنم.[15] علامه مجلسی گوید: من فکر می‌کنم که مقصود از زنادقه امثال ابن ابی العوجاء و ابن مقفع باشند که با امام صادق(ع) مجادله و مناظره می‌کردند و سال ۱۲۸ هجری، بیست سال قبل از وفات امام صادق(ع) است که زمان طغیان و کثرت این طایفه بود و یا آنکه مراد خلفای بنی عباسند که کتب زنادقه را در آن سال ترویج دادند.[16]
2. در روایت دیگر نیز امامت را از غیر اهل بیت(ع) با استناد به مصحف فاطمه(سلام الله علیها) رد می‌کنند. امام صادق به فضیل بن سکره می‌فرماید: ای فضیل، می‌دانی اندکی پیش، من در چه مطالعه می‌کردم؟ گفتم: نه، فرمود: در مصحف فاطمه، کسی نیست که روی زمین به پادشاهی رسد، جز اینکه نام وی و پدرش در آن نوشته شده است و من برای اولاد حسن(ع) در آن کتاب چیزی نیافتم.[17]
3. در موردی دیگر به ولید بن صبیح فرمودند: ای ولید، در مصحف فاطمه(سلام الله علیها) نگاه کردم و برای فرزندان فلانی ندیدم مگر به اندازه گرد و خاک برخاسته از نعل.[18] (مراد به حکومت رسیدن فرزندان امام حسن(ع) است که با کمک زیدیه مدت کمی توانستند بر مدینه حاکم شوند.)
4. از امام صادق(ع) در مورد محمد بن عبدالله بن الحسن سوال شد که فرمودند: هیچ پیامبر و وصی و پادشاهی نیست مگر اینکه نام او در مصحف فاطمه است و به خدا قسم اسمی از محمد بن عبدالله بن حسن در آن نبود.[19]
5. امام صادق(ع) فرمود: « در مصحف فاطمه(سلام الله علیها) آنچه را که مردم به ما نیازمندند ولی ما به احدی نیاز نخواهیم داشت، حتی ارش خراش در آن موجود است» [20]

امام مهدي ميراث دار مصحف فاطمه

در اهميت مصحف همين بس كه امام رضا(ع)، آن را از نشانه های امام می شمارد و می‌فرماید: امام نشانه‌هایی دارد؛ [از آن جمله] دانشمندترین مردم است؛ در داوری، پرهیزکاری، بردباری، شجاعت، عبادت و سخاوت، سرآمد روزگار است… مصحف فاطمه نیز در دست او می‌باشد»[21]

راوی نقل می‌کند در محضر امام صادق(ع) بودم که جمعی از محدثان نیز در مجلس حضور داشتند یکی از محدثان خطاب به امام عرض کرد: قربانت گردم! عبد الله بن حسن مثنی(حسن مثنی) در باره امامت و خلافت می‌گوید: این منصب از آن ماست و به دیگران نخواهد رسید! امام صادق(ع) پس از سخنانی فرمود: «چه شگفت‌انگیز است از عبدالله! می‌پندارد که پدرش علی(ع) امام نبوده؟ ولکن به خدا قسم(در حالی که با دست‌به سینه‌اش اشاره می‌کرد) اسرار نبوت و نیز شمشیر و زره رسول الله در نزد ما است. و عندنا و الله مصحف فاطمة‌، به خدا قسم، مصحف فاطمه سلام الله علیه در نزد ما است»[22]

ابو بصیر می‌گوید: به امام محمد باقر(ع) عرض کردم: جانم فدایت! پس از رحلت جانسوز فاطمه(سلام الله علیها) آن مصحف به چه کسی انتقال گردید؟ فرمود: «فاطمه(سلام الله علیها) شخصا آن را به امیر المؤمنین(ع) تحویل داد و پس از شهادت علی(ع) به امام حسن(ع) منتقل گشت و پس از او به امام حسین(ع) و آنگاه در خاندان حسین(ع) دست ‌به دست گشت تا اینکه به صاحب الامر تحویل داده شد»[23]

بنابراين اين كتاب به عنوان يكي از اسرار امامت، تنها در دست ائمه معصومین(علیهم السلام) به یادگار مانده و در بین حجت‌های خدا در روی زمین، از امامي به امام ديگرمنتقل گشته تا به دست مبارک امام زمان(عج) رسيده است.

نظريه اهل سنت درباره مصحف فاطمه

در بعضی از روایات اهل سنت، به وجود كتابي با نام مصحف فاطمه اشاره شده است. راویانی چون «ابی بن کعب» وجود کتابی نزد آن حضرت(س) را تأیید کرده اند. البته کسانی از اهل سنت مانند «ایجی» در مواقف و «جرجانی» در شرح مواقف و ابو زهره در کتاب «امام صادق(ع)» که مدعی شده اند، شیعه به قرآنی منسوب به فاطمه(س) که غیر از قرآن رایج میان مسلمانان است، اعتقاد دارد، نادرست است و در عدم رجوع به روایات شیعه و نیز عدم دقت در معنای مصحف ریشه دارد.[24] شاید با توجه به همین نکته بوده است که معصومین(علیهم السلام) بر این مطلب تاکید ورزیده اند که در این مصحف هیچ آیه ای از قرآن کریم وجود ندارد و تنها به پیشامدهای آینده اختصاص دارد

شبهات اهل سنت درباره مصحف فاطمه

لفظ صحیفه فاطمیه یا مصحف فاطمه(سلام الله علیها) در کتب شیعی موجب شده است تا دشمنان با استفاده از کاربرد لفظ مصحف برای قرآن سوء استفاده نموده و چنین وانمود کنند که شیعیان، قرآن معمولی مسلمانان را قبول نداشته و خود دارای قرآنی دیگرند که همان مصحف فاطمه(سلام الله علیها) است.

برخی از اهل سنت، شیعه را متهم کرده‌اند که آنان قرآن دیگری به نام مصحف فاطمه دارند؟ علامه عسگری می‌نویسد: «برخی نویسندگان اهل سنت تهمت دیگری به مدافعان مکتب اهل بیت(ع) می‌زنند و می‌گویند که آنان قرآن دیگری دارند به نام مصحف فاطمه؛ زیرا نام کتاب فاطمه مصحف است و برخی از مسلمانان در صدر اسلام قرآن را مصحف می‌نامیدند»[25]

اهل سنت اعتقاد به چنین کتابی را با خاتمیت پیامبر اسلام(ص) و قطع نزول وحی بعد از رحلت آن حضرت(ص) مغایر دانسته‌اند. برای مثال، دکتر ناصر قفاری، از علمای وهابی معاصر، مدعی شده است که شیعیان با اعتقاد به آمدن وحی بر اهل بیت، «در واقع ادعای نبوّت بر امامان خود کرده است...مانند مصحف فاطمه»[26]

از برخی روایات به دست می‌آید که از همان زمان‌های گذشته، اين اشکال در بین اهل سنت رواج داشته است و آنان می‌پنداشتند که شیعیان معتقدند بخشی از آیات تحریف و حذف شده در قرآن در این مصحف آمده است. ازاین‌رو، ائمه(ع) به شدت وجود هر گونه آیات قرآن در این مصحف را انکار کرده‌اند.[27] در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است: «به خدا قسم مصحف فاطمه نزد ما است و در آن یک آیه قرآن هم وجود ندارد»[28]طبق روایت دیگری، حجم مصحف فاطمه سه برابر بزرگ‌تر از قرآن است و در آن حتّی یک حرف از قرآن نیامده است.[29] علاوه بر آن، گفته شده همه علمای شیعه اتفاق نظر دارند که مصحف فاطمه با قرآن متفاوت است و قرآن دیگری در کنار آن به شمار نمی‌رود.[30]

جمع بندي

بر اساس روایات، بعد از وفات پیامبر اکرم(ص) خداوند فرشته ای را نزد حضرت زهرا(س) می فرستاد تا در غم پدر دلداری اش دهد، وی را از مکان و جایگاه رسول خدا در بهشت آگاه سازد و با او درباره مطالب مختلف به گفت وگو بنشیند. حضرت فاطمه(س) سخنان آن فرشته را به حضرت علی(ع) منتقل کرد و آن حضرت(ع) آن ها را به نگارش در آورد[31] روایتی این فرشته را جبرئیل(ع) معرفی کرده است.[32] به مجموعه گرد آوري شده مصحف فاطمه گفته مي شود

در روايات بسياري از مصحف فاطمه به عنوان يكي از مواريث ائمه ياد شده است . اين كتاب از زمان تدوین آن در دست ائمه اطهار(ع) بوده و در میان آنان دست به دست گشته است و اکنون در دست امام زمان(عج) است. مصحف فاطمه، یکی از منابع علم اهل بیت(ع) می‌باشد که بارها با آن احتجاج نموده و حقانیت خویش را به آن مستند نموده‌اند. اين كتاب به عنوان يكي از اسرار امامت، تنها در دست ائمه معصومین(علیهم السلام) به یادگار ماند و در بین حجت‌های خدا در روی زمین، یکی پس از دیگری دست‌ به دست گشت که در اختیار داشتن آن را یکی از نشانه‌های امامت دانسته‌اند. روایات بسیاری از ائمه نقل شد که در آن‌ها لفظ «عندنا» یا «عندی‌» است و این تعبیر می‌فهماند که مصحف فاطمه به مثابه علامت و نشانه‌ای از امامت، تنها در اختیار آنان بوده است و در مواردی نیز علیه کج‌اندیشان و منحرفان از مسیر امامت‌ بدان احتجاج می‌کردند و به این وسیله حقانیت‌ خویش و ادعای دروغین آن‌ها را آشکار می‌ساختند.

پانویس

1. ↑آقا بزرگ طهراني، الذريعه، ج 21، رقم 4248
2. ↑وصيت نامه سياسي الهي امام خميني، ص 3
3. ↑كليني، الكافي، ج 1، ص 239.
4. ↑مجلسي، بحار الانوار، ج 26، ص 44
5. ↑صفار، بصاير الدرجات، ج 1، ص 157
6. ↑كليني، الكافي، ج 1، ص 240
7. ↑مجلسي، بحار الانوار 26 ص 40 و ج 47 ص 271، صفار، بصائر الدرجات ص 153
8. ↑كليني، الكافي، ج 1، ص 241
9. ↑كليني، الكافي، ج 1، ص 240
10. ↑كليني، الكافي، ج 1، ص 240
11. ↑مجلسي، بحار الانوار، ج 26، ص 18
12. ↑صفار، بصائر الدرجات ص 186 بحار الانوار 26 / 211
13. ↑كليني، الكافي، ج 1، ص 240
14. ↑صفار، بصاير الدرجات، ج 1، ص 157
15. ↑كليني، الكافي، ج 1، ص 240
16. ↑كليني، الكافي، ترجمه مصطفوي، ج 1، ص 347
17. ↑شيخ صدوق، علل الشرايع، ج 1، ص 207
18. ↑مجلسي، بحار الانوار، ج 26، ص 48
19. ↑مازندراني، المناقب، ج 4، ص 249
20. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 170
21. ↑اثبات الهداه، ج 7، ص 388
22. ↑مجلسي، بحار الانوار، ج 26، ص 40
23. ↑عطاردي، مسند فاطمه زهرا عليها السلام، ص 292
24. ↑معروف الحسيني، سیرة الائمة الاثنی عشر، ج 1، ص 98 و 99.
25. ↑عسکری، معالم المدرستین، ج ۲، ص ۳۴.
26. ↑کیانی، مهندس، کدامین راه؟، ص ۵.
27. ↑مغنیه، الشیعة فی المیزان، ص ۶۱.
28. ↑کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۲۳۸.
29. ↑موسوی، الکوثر فی احوال فاطمه، ج ۴، ص ۳۲۰.
30. ↑فضل‌الله، فاطمه زهراء، ص ۱۶۳.
31. ↑مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، ج 26، ص 44 و 48
32. ↑مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، ج 26، ص 42

منابع

1. صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ ش.
2. صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ ق-۱۹۶۶ م.
3. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد، تصحیح و تعلیق: محسن کوچه باغی تبریزی، قم، مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ ق.
4. طبرسي، احمد بن علي، الاحتجاج، نشر مرتضي، مشهد، 1403 ق
5. طبری آملی صغیر، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامة، قم، بعثت، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق.
6. عسکری، سید مرتضی، معالم المدرستین، تهران، موسسة‌البعثة، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ ق.
7. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، المکتبة الاسلامیة، ۱۳۸۸ ق.
8. حر عاملي، محمد بن حسن، اثبات الهداه، نشر اعلمي، بيروت، 1425 ق
9. مازندراني، محمد، المناقب، قم، موسسه انتشارات علامه، 1379 ه ق، ج 4، ص 249
10. کیانی، مهندس، کدامین راه؟، قم، نشر معصومین، چاپ اول، ۱۳۸۵ ش.
11. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار(ع)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق.
12. مغنیه، محمد جواد، الشیعة فی المیزان، بیروت، دار الجواد، ۱۴۱۷ ق.
13. موسوی، سید محمدباقر، الکوثر فی احوال فاطمه، قم، چاپ اول، ۱۴۲۰ ق.
14. مهدوی‌راد، محمدعلی، پژوهش گونه‌ای درباره مصحف فاطمه، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۶ ش.
15. معروف الحسني، سيد هاشم، سیرة الائمة الاثنی عشر، نشر دار القلم، بيروت، 2022 م
16. فضل‌الله، سيد محمد حسين، فاطمه زهراء، انتشارات ائمه، ترجمه علي معموري، ۱۳۸۱ ش،
17. خميني، سيد روح الله، وصيت نامه سياسي الهي امام خميني، نشر موسسه تنظيم آثار امام خميني، 1368 ش
18. عطاردي، عزيز الله، مسند فاطمه زهرا عليها السلام، نشر عطارد، تهران، 1371 ش
19. آقا بزرگ طهراني، الذريعه الي تصانيف الشيعه، نشر دار الاضواء، بيروت، 1403 ق