بصائر الدرجات صفار

کتاب «بصائر الدرجات» نوشته محمد بن حسن صفار، از محدثان برجسته شیعه در قرن سوم قمری، اثری حدیثی و معتبر درباره مقامات و علوم ائمه اطهار(ع) است. این کتاب به موضوع مهدویت می‌پردازد و روایاتی در زمینه نصب امامت، علم ویژه امام، غیبت، اهداف ظهور و میراث امام مهدی(عج) نقل می‌کند. همچنین به ویژگی‌های یاران خاص حضرت، سیره قضایی و مبارزاتی ایشان و برکات عصر ظهور از جمله پیشرفت‌های اجتماعی و تکنولوژیک اشاره دارد.

شخصیت نویسنده

محمد بن حسن صفار قمی از محدثان برجسته شیعه در دوره غیبت صغرا است که در سال ۲۹۰ قمری درگذشت.[1] رجالیان بزرگ شیعه بر وثاقت و جایگاه علمی والای او تأکید کرده‌اند.[2] از میان ۳۸ اثر ثبت‌شده برای وی، تنها کتاب «بصائرالدرجات» به دست ما رسیده است.[3]

گزارش روایات کتاب بصائر الدرجات

در منابع حدیثی چهارگانه شیعه، ۸۳۷ روایت از صفار نقل شده که کلینی ۶۰ روایت، صدوق در «من لا یحضره الفقیه» ۲۰ روایت و شیخ طوسی در «تهذیب» و «استبصار» ۷۵۷ روایت از او آورده‌اند. صدوق نیز در دیگر آثار خود حدود ۶۵۰ روایت با واسطه از صفار نقل کرده است. [4]

وی اگرچه مستقیماً محضر امام معصوم را درک نکرد، اما از طریق مکاتبه با امام عسکری(ع) و راویان بزرگی مانند احمد بن محمد بن عیسی و ابراهیم بن هاشم، احادیث ارزشمندی را نقل کرد.[5] آثار صفار عمدتاً فقهی بوده و او به عنوان فقیه شناخته می‌شد.[6]گفتمان اعتقادی او نیز بر پایه امامت استوار بود و روایات مهمی، از جمله روایت «ائمه اثناعشر» را نقل کرده است. بر اساس برخی گزارش‌ها، وی این احادیث را ده سال پیش از آغاز غیبت صغرا روایت کرده است. [7]

انتساب کتاب

عنوان کتاب «بصائر الدرجات» به معنای «بینش‌هایی درباره مراتب(اهل‌بیت)» است.[8] نجاشی و شیخ طوسی این کتاب را به صفار نسبت داده و سند خود به آن را ذکر کرده‌اند.[9] این اثر از طریق محمد بن یحیی در قم روایت شده است.[10] علامه مجلسی آن را از اصول معتبر حدیثی می‌داند که کلینی و دیگران از آن روایت کرده‌اند.[11] شیخ حر عاملی نیز ضمن تأیید اعتبار کتاب، برای آن دو نسخه کوچک و بزرگ قائل شده است.[12]

مهدویت در بصائر الدرجات

کتاب «بصائر الدرجات» فاقد مقدمه‌ای از مؤلف درباره روش تألیف است. محتوای آن کاملاً حدیثی و بدون توضیحات اضافی ارائه شده است. ساختار این اثر در قالب ده جزء بدون عنوان تنظیم شده که با نام‌های «الجزء الاول» تا «الجزء العاشر» مشخص گردیده‌اند.

مجموع ابواب این اثر به ۱۸۹ باب می‌رسد و تعداد روایات، با توجه به شیوه نگارش متفاوت است. در تحقیق آقای کوچه باغی، تعداد روایات ۱۸۸۱، در تحقیق آقای معلم ۱۹۰۱ و در تحقیق آقای زکی‌زاده ۱۸۹۴ روایت شمارش شده است. آخرین تحقیق کتاب در دهه ۹۰ توسط آقای عبداللهی انجام گرفته است که در آن ۱۸۷۸ روایت ثبت شده است.

موضوعات اصلی کتاب بصائر الدرجات

در کتاب بصائرالدرجات، روایات مرتبط با مهدویت به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

روایات عمومی درباره اهل‌بیت(ع)

شامل احادیثی که به ضرورت وجود حجت در هر زمان[13] و تصریح به ائمه دوازده‌گانه می‌پردازند[14].

روایات ویژه مهدویت

۳۷ روایت(بدون احتساب تکراری‌ها) که عمدتاً پراکنده هستند و تنها چهار روایت در باب مشخصی به سیره قضایی امام مهدی(عج) اشاره دارد.[15]

محتوای موضوعی کتاب بصائر الدرجات

مقام امام مهدی

در کتاب بصائرالدرجات، مقام امام مهدی(عج) در دو محور اصلی مورد توجه قرار گرفته است:

نصب امامت توسط خدا و پیامبر(ص)

امامت به عنوان عهد و فرمانی از جانب رسول خدا(ص) برای امام علی(ع) و سپس امامان پس از ایشان تا حضرت مهدی(عج) معرفی شده است.[16] این روایات با آموزه نص الهی در امامت هماهنگ است.

علم ویژه امام

در روایتی منحصربه‌فرد، علم به بیماری‌ها و زمان مرگ افراد تا پیش از امام سجاد(ع) برای ائمه ذکر شده، اما از آن زمان تا ظهور امام مهدی(عج) این علم بسته شده است.[17] این گزارش تنها در بصائرالدرجات آمده و در سایر منابع تکرار نشده است.

غیبت

در کتاب بصائرالدرجات، روایت صریحی درباره غیبت امام مهدی(عج) وجود ندارد، اما در تفسیر آیه «بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِيدٍ؛ چاه رها شده و کاخ برافراشته»[18]، روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که: - «چاه رها شده» به امام ساکت(غایب) - و «کاخ برافراشته» به امام گویا(ظاهر) تفسیر شده است.[19]

علامه مجلسی در شرح این حدیث، «بئر معطله» را به امام غایب که علوم او مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، تفسیر کرده است. [20]این تفسیر در منابع دیگر شیعه نیز با مصادیق مختلفی آمده،[21] اما در روایت صفار، «بئر معطله» به استمرار غیبت امام مهدی(عج) اشاره دارد. این نشان‌دهنده گفتمان مشترک ولی با تفاسیر متفاوت فرق شیعی است.

هدف ظهور

هدف اصلی از ظهور امام مهدی(عج)، اظهار دین الهی و نابودی دشمنان در سراسر جهان است. این هدف در روایات متعددی در کتاب بصائرالدرجات تأکید شده است. امام باقر(ع) از قول پروردگار نقل می‌کند: «به راستی مهدی کسی است که من به وسیله او دینم را یاری می‌کنم و حکومتم را آشکار می‌سازم»[22]همچنین در آن دوران، شاهد گسترش مهرورزی و تعمیق معارف دینی خواهیم بود؛ چنانکه امام صادق(ع) می‌فرماید: «خداوند دست لطف امام مهدی(عج) را بر سر دوستان و پیروانش قرار می‌دهد»[23]

برای تحقق این اهداف الهی، موانع باید برداشته شوند. یکی از این موانع، مقابله با دشمنان سرسخت است که در روایتی تفسیری از امام صادق(ع) درباره آیه«حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ[24]؛ چون به آنچه داده شده بودند شادمان شدند، ناگهان گرفتارشان کردیم و یکباره ناامید گردیدند» آمده است: «منظور قیام قائم(عج) است»[25]

همچنین امام باقر(ع) از انتقام الهی به دست مهدی(عج) خبر می‌دهد: «و از دشمنانم به وسیله مهدی انتقام می‌کشم و به وسیله او پرستیده می‌شوم»[26]

میراث بری امام مهدی(عج)

امام مهدی(عج) وارث میراث معنوی و مادی ائمه(ع) است که شامل کتب، علوم و ابزارهای معجزه‌آمیز می‌شود. صفار در بصائرالدرجات به مواردی از این مواریث اشاره کرده است:

زره پیامبر(ص)

امام صادق(ع) می‌فرماید: «قائم(عج) زمانی که زره را می‌پوشد، دقیقاً اندازه قامتش خواهد بود»[27] این زره در منابع دیگر به عنوان نشانه امامت و با توصیفات ظاهری ذکر شده است.[28]

عصای حضرت موسی(ع)

امام باقر(ع) می‌فرماید: «عصای موسی برای قائم(عج) آماده شده است؛ او با آن همان اعمال معجزه‌آمیز موسی را انجام می‌دهد و نیرنگ جادوگران را باطل می‌کند»[29] در منابع دیگر به جنس عصا[30]؛ و محل نگه داری آن[31] نیز اشاره شده است.

سنگ حضرت موسی(ع)

امام باقر(ع) می‌فرماید: «این سنگ در هر منزل(منطقه) که فرود آیند، چشمه‌ای می‌جوشد که گرسنگان و تشنگان را سیراب می‌کند تا زمانی که در نجف فرود آیند»[32] برخی مفسران آن را صخره‌ای کوهستانی و برخی دیگر سنگی قابل حمل دانسته‌اند.

یاران حضرت

درباره تعداد یاران و ماهیت یاران حضرت، در روایات سخن فراوان است. در بصائر الدرجات صفار چند نمونه روایت ذکر شده است:

تعداد یاران

روایتی از امام صادق(ع) به نقل از ابان بن تغلب اشاره می‌کند که ۳۱۳ تن در مسجدالحرام گرد می‌آیند.[33] این روایت در منابع دیگر مانند نعمانی و صدوق نیز تأیید شده است.[34]

ویژگی‌های یاران

صفار در روایتی منحصربه‌فرد به توصیف یاران خاص امام می‌پردازد که در شهری دورافتاده ساکنند و دارای عمری هزارساله، چهره‌هایی خاشع و تسلط بر سلاح‌هایی اعجازآمیز(مانند شکافتن کوه‌ها) هستند. آن‌ها در نبردهای جهانی امام علیه هند، ترک، روم و دیگران شرکت کرده و همه را به توحید و ولایت اهل بیت دعوت می‌کنند.[35] این روایت در زمره منفردات صفار قرار دارد و سپس تنها در مختصر بصائرالدرجات حسن بن سلیمان حلی(قرن هشتم) بازتاب یافته و نشان‌دهنده گفتمانی خاص در حدیث قمی ها است.[36]

سیره امام مهدی(عج)

اصل روش و منش امام مهدی، بر اساس قران و سنت نبوی خواهد بود. صفار در روایت خود به این اصل اساسی اشاره دارد:

سیره مبارزاتی

امام با استناد به «جفر سرخ»(منبع علمی حاوی احکام جنگ و دفاع) علیه مخالفان عمل می‌کند.[37] در روایتی، امام صادق(ع) به توانایی امام در شناسایی و مجازات کافران از طریق ویژگی‌های ظاهری آنها اشاره می‌کند[38]. همچنین موضوع خروج دجال به صورت مختصر ذکر شده است.[39]

سیره قضایی

امام مهدی(عج) همانند داوود و سلیمان(ع) بدون نیاز به بینه و شاهد قضاوت می‌کند. این روش نشان‌دهنده علم ویژه امام یا پیشرفت علوم در عصر ظهور است منابع بعدی این موضوع را بسط داده‌اند[40]

سیره مالی

امام با اختیار تام(تفویض امور) عمل می‌کند و تقسیم ثروت بر اساس عدالت خواهد بود. این رویکرد در راستای عدالت مهدوی تفسیر می‌شود.[41]

برکات عصر ظهور

بدیهی است که با تشکیل نظام مهدوی انتظار می رود جهان آرمانی شکل گیرد؛ جهانى لبريز از برکات مادی و معنوی گسترده. بر همین معیار در اثر صفار به بخش هایی از این برکات اشاره شده است.

برکات اجتماعی

امام باقر(ع) در روایتی می‌فرماید: در برخی روایات به برکات اجتماعیِ عصر ظهور تاکید شده است؛ در روایتی از امام باقر آمده است: «وقت خروج قائم هر یک از شیعیان ما، از شیر دلیرتر و از نیزه چابک تر است، به طوری که دشمن ما را زیر پاهای خود له می کند و با کف دست به قتل می رساند، و آن هنگام، وقت نزول رحمت الاهی و گشایش بر بندگان است»[42]

پیشرفت تکنولوژی

امام باقر(ع) به ابزارهای پیشرفته عصر ظهور اشاره می‌کند: «ابر سختی برای امام ذخیره شده که با آن به آسمان‌ها و هفت زمین(پنج آباد و دو ویران) سفر می‌کند»[43]

این روایت که تنها در الاختصاص(منسوب به مفید) بازتاب یافته[44]می‌تواند نمادی از پیشرفت علوم و فناوری در عصر ظهور باشد. در گذشته این گزارش به عنوان معجزه تفسیر می‌شد، اما امروزه با پیشرفت بشر، تحقق آن درک می‌شود.

دوران پس از ظهور

در دوران بعد از ظهور، مسئله رجعت و حضور اولیای الهی در روایات مطرح شده است، از جمله خروج دابه الارض. دابّة از ریشه «دب» به معنای حرکتی بر روی زمین است که از راه رفتن سبک‌تر است. از این رو هر چیزی که بر روی زمین حرکت کند، دابه نامیده می‌شود.[45]در روایات شیعی به ویژه در بصائر الدرجات صفار، این جنبنده امام علی(ع) معرفی شده است.[46]

پانویس

1. ↑نجاشی، رجال، ص ۳۵۴.
2. ↑نجاشی، رجال، ص ۳۵۴؛ ابن داوود حلی، رجال، ص ۳۰۷.
3. ↑نجاشی، رجال، ص ۳۵۴.
4. ↑بر اساس آمارهای مستخرج ازنرم افزار درایه النور.
5. ↑کلینی، الکافی، ج ۵، ص ۲۳۹، ج ۷، ص ۴۰۲.
6. ↑صدوق، من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 316
7. ↑کلینی، الکافی، ج 1، ص 526
8. ↑ابن منظور، لسان العرب، ج‌ ۲، ص ۲۶۷
9. ↑نجاشی، رجال، ص 354؛ طوسی، فهرست، ص 408.
10. ↑حسینی، دانشنامه جهان اسلام، ج ۳، ص ۴۷۱.
11. ↑مجلسی، بحار الانوار، ج ۱، ص ۲۷.
12. ↑حرعاملی، وسائل الشیعة، ج 30، ص 153
13. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 488- 489
14. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 280، 319، 320؛ 372.
15. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 258
16. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 470، 471.
17. ↑همان، ص ۲۶۴.
18. ↑حج، 45.
19. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 505)
20. ↑مجلسی، مجلسی، ج 7، ص 91.
21. ↑فرات کوفی، تفسیر فرات کوفی، 1410، ج 1، ص 274؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل الی طالب، ج 3، ص 88.
22. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 70 و شبیه آن رک: همان ص 106.
23. ↑صفار، بصائر الدرجات، ج 1، ص 181.
24. ↑تا کاملاً خوشحال شدم و دل با آنها بستند ناگهان آنها را گرفتیم و سخت مجازات کردیم در این هنگام همگی مأیوس شدند»(انعام، 44) .
25. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 78.
26. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 70 و شبیه آن رک: ج 1، ص 106.
27. ↑صفار، بصائر الدرجات، 175 و 176 و 184
28. ↑کلینی، الکافی، ج 1، ص 331
29. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص ۱۸۴.
30. ↑ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج 2 ص 384.
31. ↑نعمانی، الغیبه، ص 238؛ ثقفی، الغارات، ج 2، ص 285
32. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 189.
33. ↑صفار، بصائر الدرجات، ج 1، ص 311
34. ↑نعمانی، الغبیه، ص 313؛ صدوق، کمال الدین، ج 2، ص 671.
35. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 492.
36. ↑حلی، مختصر بصائرالدرجات، ۱۴۲۱ ق، ص ۶۸.
37. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 152 و 155
38. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 356.
39. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 259
40. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 259
41. ↑صفار، بصائر الدرجات، ج 1، ص 386.
42. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 24.
43. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 408، 409
44. ↑منسوب به مفید، الاختصاص، ص 326
45. ↑ابن فارس، 1404: ج‌ 2، ص، 263.
46. ↑صفار، بصائر الدرجات، ص 199

منابع

1. ابن بابویه، محمد بن علی بن الحسین. من لا یحضره الفقیه، محقق: غفارى، على اكبر، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1413.
2. ابن داود حلى. رجال، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1383.
3. ابن شهر آشوب، محمد بن علی. مناقب آل ابی طالب، قم: علامه، 1379 ق.
4. ابن فارس، أحمد بن فارس. معجم مقاييس اللغة، مصحح: هارون، عبد السلام محمد، قم: مكتب الاعلام الاسلامي، 1404.
5. ابن منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب، تصحیح جمال الدین میر دامادی، بیروت: دار صادر، 1414 ق.
6. ثقفی، ابراهیم بن محمد. الغارات، تهران: انجمن آثار ملی، 1395 ق.
7. حر عاملى، محمد بن حسن. وسائل الشيعة، تحقیق: مؤسسة آل البيت(علیهم السلام)، قم: مؤسسة آل البيت، 1409 ق.
8. حسینی، مالک. دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی، 1378.
9. حلى، حسن بن يوسف بن مطهر. خلاصه الاقوال، مصحح: بحرالعلوم، محمدصادق، نجف اشرف: دوم، 1411 ق.
10. صدوق، محمد بن علی بن الحسین. کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران: انتشارات اسلامیه، 1395.
11. طوسی، محمد بن الحسن. الفهرست، نجف: المكتبة المرتضوية، بی تا.
12. کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: اسلامیه، 1407.
13. كوفى، فرات بن ابراهيم‌، تفسیر فرات، محقق / مصحح: كاظم، محمد، تهران: مؤسسة الطبع و النشر في وزارة الإرشاد الإسلامي‌، 1410 ق‌
14. مجلسی، محمد باقر. بحار الانوار، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی، 1403.
15. مفيد، محمد بن محمد. الاختصاص، محقق: غفارى، على اكبر و محرمى زرندى، محمود، قم: الموتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، 1413 ق.
16. نجاشى، احمد بن على. رجال، قم: انتشارات جامعه مدرسين، 1407.
17. نعمانی، محمد بن ابراهيم. الغيبة، محقق: غفارى، على اكبر، تهران: مكتبة الصدوق، 1397.