ربيع الانام

یکی از اوصاف مشهور امام عصر(عج) ربیع الانام است. سید بن طاووس در کتاب «مصباح الزائر» نخستین محدثی است که وصف «رَبِيعِ الْأَنَامِ» را در قالب زیارتنامه برای امام مهدی(عج) به کار برده است. این عبارت پس از وی توسط عالمانی چون علامه مجلسی و شیخ عباس قمی نقل شده است. هرچند در نسخه ابن مشهدی به شکل «رَبِيعِ الْأَيْتَامِ»(بهار یتیمان) آمده که احتمال تصحیف در متن این زیارت وجود دارد.

عبارت «ربیع الأنام» استعاره‌ای عمیق از نقش امام و ویژگی های خاص امام مهدی(عج) بوده و نمایانگر جامعه آرمانی موعود است. از دید روان‌شناختی، نماد امید و رهایی از فشارهای اجتماعی محسوب می‌شود.

واژه شناسی

وصف "ربیع الأنام" دو واژه کلیدی «ربیع» و «أنام» تشکیل شده است که به تعاریف واژگان آن اشاره می شود.

ربیع

«ربیع» از ریشه «ر-ب-ع» گرفته شده است. این ریشه سه معنای اصلی دارد: اولی به معنای «یک‌چهارم چیزی»، دومی به معنای «سکونت و اقامت»، و سومی به معنای «بلند کردن» . [1]

«ربیع» در اینجا از معنای اول(یک‌چهارم) گرفته شده و به فصل بهار به عنوان یکی از چهارفصل اشاره دارد. [2] ماه‌های «ربیع‌الاول» و «ربیع‌الثانی» به این دلیل چنین نامیده شده‌اند که زمین در این دوره رویش و سبزه‌زاری فراوان دارد. [3]

البته در برخی از منابع لغوی تفصیل و اختلافاتی دیده می شود. ابن منظور در بیان خود گوید: در تعریف این واژه در نزد برخی از اعراب، «ربیع» به فصلی اطلاق می‌شده که میوه‌ها در آن می‌رسیده‌اند که مطابق با پاییز است. پس از آن فصل زمستان فرا می‌رسیده، سپس فصلی که عامه مردم آن را بهار می‌نامند(دوره شکوفه‌دهی)، و پس از آن فصل گرما(که مطابق با تابستان کنونی است) آغاز می‌شده است. گروهی دیگر از اعراب، فصل رسیدن میوه‌ها(پاییز) را «ربیع الأول»(بهار نخست) و فصلی را که بلافاصله پس از زمستان آمده و در آن قارچ و گل می‌روییده است «ربیع الثاني»(بهار دوم) می‌نامیدند. [4]

بنا بر دیدگاه ابن منظور واژه «ربیع» اساساً به فصل پاییز(فصل بارندگی و رویش) اشاره داشته است. به نظر می رسد در حقیقت از دیدگاه اقلیم اعراب به ویژه اعراب عربستان پاییز به عنوان فصل اصلی رویش و باروری، معادل بهار در نظر گرفته می‌شده است. این موضوع تفاوت مهمی در درک مفهوم اصلی «ربیع» در متون کهن عربی ایجاد می‌کند.

انام

واژه «اَنَام» به تمامی موجودات و آفریدگان روی زمین اطلاق می‌شود. [5] برخی دیگر معتقدند این اصطلاح به‌طور خاص شامل موجودات عاقل یعنی انسان‌ها یی که ساکن زمین هستند می‌شود، و جمادات، گیاهان و حیوانات را در بر نمی‌گیرد. دلیل این امر آن است که جمادات جزیی از کره زمین به شمار می‌آیند و گیاهان و حیوانات نیز برای خدمت به انسان آفریده شده‌اند و گیاهان، زیورها و برآورنده‌های نیازهای زمین محسوب می‌شوند. [6]

در آیه «وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ»[7] این واژه در تفسیر «مجمع‌البیان» به «انسان‌ها» معنا شده، حال آنکه در تفسیر «کشّاف»، «هر آنچه از جنبندگان بر روی زمین است» معادل آن ذکر شده است. شایان توجه است که این کلمه تنها یک بار در قرآن کریم به کار رفته و با توجه به محتوای سوره الرحمن که خطاب به جن و انس است، احتمال قوی وجود دارد که مراد از آن، معنایی عام و شامل هر دو گروه جن و انس باشد. [8]

منبع شناسی

سید بن طاووس(م 664) در مصباح الزائر اولین محدثی است که با این عبارت «رَبِيعِ‌ الْأَنَامِ» در قالب زیارتنامه، امام را یاد می‌کند. او در ابتدای فصل هفدهم می‌گوید: اگر خواستی حضرت مهدی(عج) را - که درودها و سلام‌های خدا بر او باد - زیارت کنی، باید این کار پس از زیارت امام عسکریین (هر دو امام هادی و عسکری(ع) ) انجام شود. پس هنگامی که از اعمال و زیارت در آنجا(یعنی حرم آن دو امام) فراغت یافتی و به حد کمال در زیارت آن دو بزرگوار رسیدی، به سوی سرداب مقدس [محل عبادت و ظهور حضرت] حرکت کن، و بر درِ آن بایست و بگو: ...بعد از این به نقل چهار زیارت می پردازد، سپس در زیارت پنجم می‌گوید:

زيارة خامسة مستحسنة يزار بها صلوات اللّه عليه و سلامه تَقُولُ: اَلسَّلاَمُ عَلَى اَلْحَقِّ اَلْجَدِيدِ، وَ اَلْعَامِلِ اَلَّذِي لاَ يَبِيدُ، اَلسَّلاَمُ عَلَى مُحْيِي اَلْمُؤْمِنِينَ...... السَّلَامُ عَلَى رَبِيعِ‌ الْأَنَامِ‌ وَ نَضْرَةِ الْأَيَّام‌ ... [9] بعد از ایشان مرحوم علامه مجلسی با همین عبارت این زیارت را از سید بن طاوس نقل کرده است. [10] در دوران معاصر مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان آن را ذکر کرده است. [11]

مشهدی(م 610) در مزار کبیر دعای فوق را ذکر کرده است اما امام را با عبارت «السَّلَامُ عَلَى رَبِيعِ‌ الْأَيْتَامِ سلام بر بهار یتیمان» خطاب کرده است. [12] احتمال دارد که در نسخه‌های این دعا تصحیفی شکل گرفته باشد؛ در صورت پذیرش تصحیف می‌توان گفت اولین نسخه این عبارت کتاب ابن مشهدی است.

سند شناسی

در تمام این نسخه ها این دعا مستند به امام معصوم نشده است.

امام عسکری(ع) ربیع الانام

در کتاب «مهج الدعوات»، سید بن طاووس این دعا را بدون استناد به امام معصوم نقل کرده است که در وصف امام عسکری(ع) چنین آمده است: «وَ أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ... بِالْإِمَامِ الْمُنَزَّهِ عَنِ الْمَآثِمِ، الْمُطَهَّرِ مِنَ الْمَظَالِمِ، الْحَبْرِ الْعَالِمِ، بَدْرِ الظَّلَامِ، وَ رَبِيعِ‌ الْأَنَامِ‌، التَّقِيِّ النَّقِيِّ، الطَّاهِرِ الزَّكِيِّ، مَوْلَايَ أَبَا مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَسْكَرِي(ع) م؛ و به‌وسیله او به تو تقرّب می‌جویم... به امام پاک‌شده از گناهان، پاک‌گردیده از ستم‌ها، دانشمند دانا، ماه تاریکی‌ها، و بهار مردمان، پرهیزگار پاک، پاکیزه رشدیافته، سرورم ابومحمّد حسن بن علی عسکری(ع) .[13]

این عبارت، توصیفی است برای امام عسکری(ع) و در آن از ترکیب «رَبِيعِ الْأَنَامِ» به‌عنوان یکی از صفات آن حضرت استفاده کرده است.

تحلیل متن

عبارت «ربیع الأنام»(بهار مردمان)، استعاره‌ای عمیق و پرمعنا است. «بهار» در ادبیات جهانی، نماد نوزایی، رهایی از رکود، شکوفایی و جلوه‌های زندگی است. این استعاره به‌روشنی نشان می‌دهد که حکومت امام مهدی(عج) دوره‌ای خواهد بود که در آن، استعدادهای فکری و اخلاقی انسان، پس از یک زمستان طولانی از ستم و تباهی، به شکوفایی کامل می‌رسد و مؤلفه‌های یک آرمان‌شهر(اتوپیا) یا جامعه آرمانی را ترسیم می‌کند.

از منظر روان‌شناختی نیز می‌توان به معنای عمیق‌تری از این مفهوم دست یافت. «ربیع» نماد امید به آینده‌ای بهتر است که نیازي اساسی در روان انسان محسوب می‌شود. زندگی در جامعه‌ای که از ظلم، فساد و ناامنی رسته باشد، بار عظیمی از استرس، اضطراب و بدبینی را از دوش روان جامعه برمی‌دارد و «طراوت روزگار» را به ارمغان می‌آورد.

پانویس

1. ↑احمد بن فارس، «معجم مقاییس اللغة»، ج‌ ۲، ص‌ ۴۷۹
2. ↑احمد بن فارس، «معجم مقاییس اللغة»، ج‌ ۲، ص‌ ۴۷۹
3. ↑احمد بن محمد فیومى، «المصباح المنير في غريب الشرح الكبير»، ج‌ ۲، ص‌ ۱۰۸
4. ↑محمد بن مکرم ابن منظور، «لسان العرب»، ج‌ ۸، ص‌ ۱۰۳.
5. ↑خلیل بن احمد فراهیدی، «كتاب العين»، ج‌ ۸، ص‌ ۳۸۸.
6. ↑سید مصطفوى، «تحقيق در كلمات قرآن الكريم»، ج‌ ۱، ص‌ ۱۶۴.
7. ↑الرحمن، آیه ۱۰
8. ↑سید على اكبر قرشى، «قاموس قرآن»، ج‌ ۱، ص‌ ۱۳۴.
9. ↑سید بن طاوس، مصباح الزائر، ص 441.
10. ↑علامه مجلسی، ج‌ ۹۹، ص‌ ۱۰۱ .
11. ↑شیخ عباس قمی، « مفتاح الجنان»
12. ↑محمد بن جعفر ابن مشهدی، «المزار الكبير»، ص‌ ۵۸۹ .
13. ↑علامه مجلسی، «بحار الانوار»، ج‌ ۹۵، ص‌ ۳۷۸ .

منابع

1. ابن فارس، أحمد بن فارس‌، معجم مقاييس اللغة، مصحح: هارون، عبد السلام محمد، قم: مكتب الاعلام الاسلامي‌، 1404 ق‌.
2. ابن منظور، محمد بن مکرم‌، لسان العرب، تصحیح جمال الدین میر دامادی، دار صادر، بیروت، (1414 ق) .
3. سید بن طاووس، «مصباح الزائر»، قم: مؤسسة آل البیت(علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1375
4. شیخ عباس قمی، « مفتاح الجنان»
5. فراهیدی‌، خلیل بن احمد‌العین‌، نشر هجرت، قم، 1405 ق.
6. فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، دوم، دارالهجره، قم، 1414 ق.
7. قرشى بنايى، على اكبر، قاموس قرآن‌، دار الكتب الاسلامية، تهران‌، 1412 ق‌.ششم.
8. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دارالاحیاء التراث العربی، دوم، بیروت، 1403.
9. مصطفوى، حسن‌، التحقيق في كلمات القرآن الكريم‌، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي‌، تهران‌، 1368 ش‌