مهدویت و سرمایه اجتماعی
مهدویت و سرمایه اجتماعی، از دانشنامه جامع مجازی ویکی مهدویت
سرمایه اجتماعی از مهمترین داراییهاي یک جامعه است که افراد جامعه را در رسیدن به اهداف مشـترك و حفـظ جامعـه و همبسـتگی کمک میکند. مهدي باوري با داشتن ظرفیتها و قابلیتهاي گسترده و متنوع میتواند در جامعه منتظران در حوزة هنجارهـا، ارزشهـا و نیز ساختار شبکه هاي روابط میان افراد جامعه، سرمایه هاي اجتماعی را تولید، تحکیم و تقویت کند. از جمله میتوان به نفوذ ایـ ن اندیشـه در جامعه شیعی، مثبتاندیشی و امیدآفرینی، تحركزایی، ظلمسـتیزي، ایجـاد همبسـتگی اجتمـاعی و جـز آن اشـاره کـرد. بـا توجـه بـه ویژگی هاي عصر ظهور مانند تبعیض نگذاشتن اقتصادي، اجتماعی و قـومی، امنیـت و جـز آن، الگـوگیري از ایـن خصوصـیات در جامعـه مهدي باور میتواند در ایجاد و تقویت سرمایههاي اجتماعی در دوران غیبت تأثیرگذار باشد.
سرمایه اجتماعی
نخستینبار بحث سرمایه اجتماعی توسط هانیفان(١٩١٦) مطرح شد. او در تبیین مفهـوم سـرمایه اجتماعی میگویـد:»ایـن سـرمایه نـاملموس بسـیاري از امـور زنـدگی روزانـه مـردم ماننـد حـق کسب وکار، معاشرت، هم فکري و همـدردي و دادوسـتد اجتمـاعی میـان افـراد و خـانواده هـا کـه واحدهاي اجتماعی را میکننـد دربرمـیگیـرد«[1] در زنـدگی انسـان معاصـر عواملی مانند ناکارآمدي الگوهاي سنتی در ادارۀ جوامع، افزایش بحـران هـاي اجتمـاعی، گسـترش اطلاعات، غلبه تکنولوژي بر فرهنگ و. . باعث شده است متفکـران بـیش از گذشـته بـه سـرمایه اجتماعی توجه کنند. بر خلاف گذشته که سرمایه هاي مادي و فیزیکی مهم بودند، امـروزه سـرمایه اجتماعی از مهمترین دارایی هاي یک جامعه است که افراد و گروه هاي مختلـف را در رسـیدن بـه اهداف مشترک و حفظ همبستگی اجتماعی یاري می رساند. سرمایه اجتمـاعی نشـان دهنـدۀ ارزش پیوندها و روابط اجتماعی است و اثربخشی و کارایی سایر سرمایهها را افزایش میدهد.
اندیشمندان علوم اجتماعی در تعریف سرمایه اجتماعی رویکرد متفاوت دارند. برخی به ابعاد و مؤلفه هاي سازندۀ سرمایه اجتماعی پرداختهاند و گروهی با نگـاهی کارکردگرایانـه منـافع و فوایـد سرمایه اجتماعی را بررسی کردهاند. برخی دانشمندان جامعهشناسی بهطور صریح ایـن موضـوع را تبیین کردهاند و گروهی از متفکران بـهطـور ضـمنی در آثـار خـود بـه مفهـوم سـرمایه اجتمـاعی پرداختهاند. در ادامه، تعریفهاي برخی اندیشمندان از سرمایه اجتماعی بیان میشود.
آگوست کنت به مضمون سرمایه اجتماعی اشـاره مـی کنـد. وي سـرمایه اجتمـاعی را حاصـل اعتقادهاي مشترک در جامعه میداند و مهمترین کارکرد آن را حفظ جامعـه از گسـیختگی معرفـی می کند. وي اعتقادات مشترک افراد یک جامعه را عامل ایجاد جامعه و توافق اذهـان را اسـاس هـر جامعهاي می داند. [2] در نگاه کنت اعتقادهاي مشترک باعث میشود انسان بـر خودخواهیهاي فردي غالب آید. وي فقدان اعتقادهاي مشترک را عامل اختلافات فـردي مـیدانـد که موجب از هم پاشیدگی اجتماعی میشود[3]
بوردیو، فیلسوف و جامعهشناس معاصـر فرانسـوي، چهـار نـوع سـرمایه را تعریـف مـی کنـد:
- اقتصادی
- انسانی
- فرهنگی
- اجتماعی
از نظر او سرمایه اجتماعی حاصـل پیونـد شـبکه بـا دوام و مبتنی بر اعتماد بین افراد و یک امر آگاهانه است. از این رو، براي کسب سرمایه اجتماعی بهعنـوان شبکهاي از روابط باید در طول زمان تـلاش کـرد. در نگـاه بوردیـو گسـترۀ سـرمایه اجتمـاعی بـه شبکههاي اجتماعی، اعتماد اجتماعی و آگاهیهاي عمومی بستگی دارد [4]
جیمزکلمن ٢، جامعهشناس برجسـته آمریکـایی سـرمایه اجتمـاعی را بخشـی از یـک سـاختار اجتماعی معرفی می کند که عمل کنشگر را در داخل ساختار تسهیل می کند و به او اجازه میدهد تا با استفاده از آن به منابع غیر قابل دسـترس دسـت یابـد. ایـن سـاختار اجتمـاعی شـامل تکـالیف، انتظارات، مجاري اطلاعرسانی، هنجارها و ضمانت اجرایی است که نوع خاصی از رفتار را تشویق یا منع می کند[5]. وي بر خـلاف بوردیـو سـرمایه اجتمـاعی را محـدود بـه قدرتمندان نمیداند و معتقد است که فقیران و اجتماعات حاشیهنشین نیز می توانند از آن بهره برند.[6] کلمن نظام تعهدات و انتظارات، آگاهی عمومی و نظام هنجاري را عناصـر اصلی سرمایه اجتماعی می داند. کارآمدي یا ناکارآمدي، رضایتبخشی یا عدم رضایتبخشـی یـک ساختار اجتماعی و سیاسی به کمیت و کیفیت این عناصر وابسته اسـت. وي نگـران زوال سـرمایه اجتماعی از طریق زوال مذهب و نهادهاي مذهبی و ارزشها است [7]
فرانسیس فوکویاما، اندیشمند حوزۀ علوم سیاسـی، معتقـد اسـت سـرمایه اجتمـاعی مجموعـه هنجارهاي موجود در سیستم هاي اجتماعی است که موجب ارتقـاي سـطح همکـاري اعضـاي آن شده و بر خلاف سرمایه انسانی که متعلق به افراد بوده، متعلق به گروهها است. در نگاه او سـرمایه اجتماعی با شعاع اعتماد اجتماعی ارتباط تنگاتنگ دارد. توسعه کمی و کیفی سـرمایه اجتمـاعی بـه شعاع اعتماد بستگی دارد. از نظر فوکویاما اعتماد اجتماعی، ارزش ها و هنجارها سـه مؤلفـه اصـلی ســرمایه اجتمــاعی اســت[8].صــداقت، اداي تعهــدات و ارتباطــات دوجانبه عوامل مؤثري در ایجاد اعتماد است. وي در تبیین ارزش ها و هنجارها به دین، ایـدئولوژي و تجربه تاریخی مشترک بهعنوان عوامل غیرنهادي اشاره میکند.[9]
بنا بر آنچه گفته شد ارزشها و هنجارها، اصول مشترک، اعتماد، مشـارکت اجتمـاعی و روابـط اجتماعی از عناصر اصلی سرمایه اجتماعی هستند که همکاري و همبسـتگی اجتمـاعی افـراد را در راه رسیدن به منافع مشترک افزایش میدهند.
ارزش ها
ارزش ها مورد علاقه و محبوب فرد یا جامعه میباشـند. ارزش هـا در دو دسـته قـرار میگیرند؛ ارزش هاي فردي که به زندگی فردي انسان مربوط میشوند و ارزشهـاي اجتمـاعی کـه فرد باید در زندگی اجتماعی آنها را رعایت کنند. ارزشهاي اجتماعی هـدفهـاي مطلـوب افـراد جامعه اند که براي دستیابی به آنها فعالیت میکنند و به وسیله آن، نیازها و خواسـته هـاي خـود را برآورده میکنند[10] ارزشها احساس عمیق و پابرجا هستند[11] ارزشهایی که مورد پذیرش همه هسـتند در جامعـه همبسـتگی آگاهانـه و وفـاق ایجـاد میکند و موجب همگرایی میشود. آرمان ها و اهداف اجتماعی با توجـه بـه ارزشهـاي اجتمـاعی پدید میآیند و شکل میگیرند. ارزش هاي اجتماعی عامل کنترل و ایفاي نقش اجتماعی و ایجـاد و کنترل هنجارها میشود.
هنجارها
هنجار نوعی قاعدۀ رفتار است که روابط اجتماعی و نظم اجتماعی را تنظیم مـیکننـد.[12] هنجار اصل، قاعده یا قانونی است که رفتار را هـدایت مـیکنـد. هنجار اجتماعی چند مشخصه دارد: ١. اکثر اعضاي جامعه آن را رعایت مـیکننـد؛ ٢. اسـتاندارد و الگـوي رفتــار اجتمــاعی اســت؛ ٣. رعایـتنکــردن آن مجــازات در پـی دارد .[13]به دلیل اینکه هنجارها در پاسخ به نیازهاي روزمرۀ بشر شکل میگیرند در گـذر زمـان و مکان دچار تغییر میشوند.
اعتماد
لزوم زندگی اجتماعی باعث می شود انسانها به همکاري بـا یکـدیگر در اجتمـاع روي آورند. در تعامل افراد جامعه در هر سطحی، اعتماد نیازي ضروري است، هر چند افراد به آن توجه نداشته باشند. اعتماد عامل پیوند افراد و سازمانها است. مدیریت اثربخش از ایـن پیونـد و اعتمـاد دوطرفه ناشی میشود. اعتماد یکی از ارزشمندترین سرمایه هاي اجتماعی است که مخـدوششـدن آن هزینه بسیار سـنگینی را تحمیـل خواهـد کـرد.[14]از طریـق اعتمادســازي، آگــاهیبخشــی، افــزایش مشــارکت مردمــی و تقویــت روابــط اجتمــاعی مــیتــوان سازوکارهاي سرمایه اجتماعی را ایجاد کرد.
سرمایههاي اجتماعی آموزة مهدویت
در دین اسلام بهطور عام، و در مهدي باوري بهطور خاص، آموزه ها و ویژگیهایی وجـود دارد کـه در تولید سرمایه اجتماعی نقش بسزایی دارند. اندیشـه مهـدویت توانـایی دارد، اعتمـاد را در میـان افراد جامعه منتظر افزایش دهد. از سویی، اعتقاد به امام مهدي(عج) هنجارها و ارزشهـایی را بـه جامعه معرفی می کند که بر سرمایه هاي اجتماعی تأثیرگذار است. البته باید توجه کرد که تأثیر ایـن باور بر این سرمایه تنها از راه ایجاد هنجارهاي اخلاقی و امور معنوي نیست، بلکه در ایـن اندیشـه ساختارهایی وجود دارد که روابط میان افراد جامعه را هم از لحاظ کیفی و کمی تقویت میکنـد؛ از جمله میتوان به نفوذ این اندیشه در جامعه شیعی و نیـز برخـورداري ایـن آمـوزه از کارکردهـایی مانند امیدآفرینی، هویتبخشی، تحرکزایی، توانایی در ایجاد مقاومت و ظلمسـتیزي و اصـلاحات اجتماعی و ایجاد همبستگی اجتماعی اشاره کرد.
بررسی ویژگی هاي عصر ظهور، چشم انداز و ترسیم روشنی از آینـده در اختیـار جامعـه منتظـر قرار می دهد که در جهت گیري در عرصه هاي مختلف مؤثر است. این ویژگـی هـا مـیتوانـد بـراي جامعه منتظر الگو و الهامبخش باشد. جامعه منتظر با الگـوگیري از جامعـه مهـدوي مـیتوانـد بـه همبستگی اجتماعی، اتحاد و امنیت برسد و سرمایههاي اجتماعی خویش را تحکیم بخشد.
اعتمادسازي
اعتماد از جمله مؤلفههایی اساسی است که در اسلام بر آن تأکید فراوان شده اسـت. اعتمـاد نـوعی نگرش ذهنی مثبت است. نگرش مثبت نسبت به خدا، اعتماد و توکل به خدا را بهوجـود مـیآورد، نگرش مثبت انسان نسبت به خود اعتماد به نفس را باعـث مـیشـود و نگـرش مثبـت نسـبت بـه دیگران، شکلگیري روابط اجتماعی در سطوح مختلف را به همـراه دارد.[15] اعتماد اجتماعی قلب سرمایه اجتماعی است. اعتماد شخصی و صمیمانه از طریق تعامل، به اعتمـاد اجتماعی تبدیل میشود که سرمایه اجتماعی را ایجاد میکند. اعتماد نوعی تمایل به خطرپذیري در جامعه نسبت به دیگران و انجام دادن صحیح وظایف و تکالیف است. اعتمـاد مـؤثرترین عنصـر در ایجاد همدلی، مشارکت عمومی و روابط متقابل سالم است. در اسلام حکمرانان و رهبران به جذب اعتماد مردم دعوت شدهاند. ایمان مذهبی قويترین دلیل توجـه بـه قـوانین، هنجارهـا و حقـوق و وظایف است. ایمان مذهبی انسان را متعهد و مسئول بار مـی آورد و اعتمـاد متقابـل را میـان افـراد به وجود میآورد. اعتماد حاصل نیروهاي عقل مانند امانتداري، وفاي به عهد صدق، رفق، مواسات و جز آن است[16]. در نگاه اسلام، دولتمردان خـدمتگزار مـردم هسـتند؛ ارزیابی مثبت نسبت به رهبر جامعه و حکمرانان و حکومت، مشارکت عمومی در سطح جامعـه را افزایش میدهد که نتایج مثبتی مانند افزایش بهرهوري در کار، استفادۀ بهینه از منابع، ایجاد یگـانگی بین افراد، ازبینرفتن ازخودبیگانگی اجتماعی و ایجـاد تحـول و دگرگـونی در امـور جامعـه را بـه همراه دارد.
مدل حکومتی امام مهدي(عج) طوري است که اعتماد بین مردم و حکمرانان افزایش مـی یابـد که می تواند در عصر غیبت براي جامعه منتظران الگو باشد و معیارهاي مشترکی به انسـان هـا ارائـه دهد تا به کارگیري آن معیارها افزایش اعتمـاد در بـین آنهـا را بـه همـراه داشـته باشـد. در ادامـه، ویژگی هایی از حکومت حضرت که توجه به آن می تواند در اعتمادسازي بین حکمرانان و مردم در جامعه منتظر راهگشا باشد، بررسی میشود.
جهان شمولی
اعتقاد به ظهور منجی، اعتقادي فراگیر در همه ادوار تاریخ انسانی است. آموزۀ مهـدویت، آمـوزهاي
جهانشمول است و منحصر در یک قوم و نژاد یا زبان خاص نیست. طبق روایات و آیـات قـرآن، دینی غالب در زمان ظهور، دین اسلام است؛[17]و حکومت امام مهدي(عـج) نیـز براسـاس اصول و احکام اسلام اداره میشود. در اسلام به نفی نژادپرستی تأکید شده، و تقـوا بـهعنـوان تنهـا معیار برتري انسانها بر یکدیگر شناخته شده است. اسـلام تفـاوت هـاي قـومی را بـراي شـناخت معرفی می کند.[18]
حکومت امام عصر(عج) به قوم و قبیلهاي خاص اختصاص ندارد و حکومتی قارهاي و منطقهاي نیست. حکومت امام مهدي(عج) جهانی و فراگیر اسـت. امـام مهـدي(عج) حکومتی تشکیل خواهد داد که گسترۀ آن همه جهان است. روایات و آیات مهدوي نیـز بـر این نکته تأکید دارد. عدالت و آبادانی که از مواهب حکومت آن حضرت است، همه جهـان را فـرا خواهد گرفت. قوممدار نبودن و منع تعصبات قومی در اندیشه معتقدان به مهدویت، تأثیر عمـدهاي در ایجاد اعتماد بین انسانها دارد.
همان طور که بیان شد، خاستگاه آموزۀ مهدویت بنیادهاي مبین دین اسـلام اسـت. از آنجـا کـه اسلام جامع است و به همه ابعاد وجودي انسان و نیازهاي او توجه میکند، در اندیشه مهدویت نیز تنها نیازهاي معیشتی و مادي فردي و اجتماعی انسان مورد توجه نیست، بلکه هدف اصلی هدایت و رشد و شکوفایی استعدادهاي معنوي و اخلاقی فرد و جامعه است.
منع تبعیضهاي اقتصادي
از بحران هاي انسان معاصر مسئله بیعدالتی در اقتصاد است. توزیـع ناعادلانـه ثـروت و امکانـات، گسترش تجملگرایی و مصرفگرایی، گسترش درآمدهاي نامشروع مانند قاچاق کالا، قاچاق انسان و. . از دیگر نابسامانیهایی است که جوامع امروزي با آن دست به گریبانند.
به دنبال اقتصاد سرمایهداري و نگاه سودگرایانه، فقـر و اسـتثمار، گـروه کثیـري از انسـانهـا را درگیر کرده است. معیشت که باید عاملی براي تأمین انسانها باشـد، بـه اسـتثمار و ایجـاد طبقـات اجتماعی بدل شده است. فقر پدیدهاي ناهنجار و ویران کننده است، که انزواي اجتماعی را به همراه دارد؛ چون در اثر فقر انسان هاي تهیدست به مکانهایی دور از مراکز اصلی رانده شده و عضو مفید و مؤثر جامعه، به عضوي فراموششده تبدیل می شود [19] امام علـی(ع) مـیفرمایـد:»فقــر مایــه فرامــوششــدن اســت« [20] رهــاورد انــزواي اجتمــاعی فاصلهگرفتن از حضور اجتماعی در مراکز اصلی مـدیریت و در نتیجـه تأثیرنگذاشـتن در مـدیریت اجتماعی است.
از مهمترین برنامه هاي امام مهدي(عج) در عصر ظهور حل مسائل اقتصادي و اجـراي عـدالت اقتصادي است. معمر بن قتاده از رسـول خـدا(ص) نقـل مـیکنـد:» إِنَّهُ يَسْتَخْرِجُ الْكُنُوزَ، وَ يُقَسِّمُ الْمَال؛ گنجها را استخراج میکند و مال را تقسیم میکند«[21]
ابوسعید خدري دربارۀ چگونگی تقسیم مـال در عصـر ظهـور بـه نقـل از پیـامبر اسـلام(ص) می گوید:» يُقَسِّمُ الْمَالَ صِحَاحاً» قُلْنَا: وَ مَا الصِّحَاحُ؟ قَالَ: «بِالسَّوِيَّةِ بَيْنَ النَّاسِ، فَيَمْلَأُ اللَّهُ قُلُوبَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ غِنًى؛ مال را صحاح تقسیم می کند. گفتیم صحاح چیست؟ فرمود: مال را بهطور مساوي بـین مردم تقسیم می کند. پـس خداونـد دلهـاي امـت محمـد را بـینیـاز مـی کنـد و عـدل او آنـان را فرامی گیرد« [22] دراختیـارگرفتن ثـروت جهـانی و تقسـیم مسـاوي ثروت میان مردم جهان از دستاوردهاي حکومت امام مهدي(عج) اسـت. ثـروت و امـوال سراسـر جهان در اختیار وي قرار میگیرد:» وَ يَجْتَمِعُ إِلَيْهِ أَمْوَالُ أَهْلِ الدُّنْيَا كُلُّهَا مِنْ بَطْنِ الْأَرْضِ وَ ظَهْرِهَا؛ ثـروت و اموال اهل دنیا از نهان و روي زمین در نزد وي جمع مـی شـود«. [23] و ثروت را بین مردم تقسیم میکند و همه بینیاز خواهند شد و دیگر هیچ فقري باقی نخواهد ماند.
نابرابري ها و نابسامانی هاي اقتصادي امروز نتیجه سازوکار هاي سرمایهداري است. لازمه برپـایی عدالت اقتصادي، برچیدهشدن این سازوکارها و نیز آن دسته از قوانینی است که این تبعـیض هـا را بهوجود آوردهاند. در حکومت امام مهدي(عج) جمعکـردن و انباشـت ثـروت، فضـیلت نیسـت و آنچه اصل قرار میگیرد، خدمت به دیگران و برطرفکردن نیاز آنهاسـت. أَتَى الرَّجُلُ إِلَى كِيسِ أَخِيهِ فَيَأْخُذُ حَاجَتَهُ لَا يَمْنَعُهُ.[24]
منع تبعیضهاي اجتماعی
از عوامل مؤثر در پایینبودن اعتماد در بین افراد جامعه میتوان به بـیعـدالتیهـا و نـابرابريهـاي اجتماعی و ایجاد طبقات اجتماعی با امکانات نابرابر اشاره کرد. در زمان وقوع جامعه مطلـوب، بـا گسترش عدالت و ایجاد برابري در بهرهبردن از امکانات فرهنگی، اقتصادي و اجتماعی، نبـود ظلـم و تبعیض فاصله طبقاتی از جامعه برداشته شده و همه انسانها بـا هـم برابـر و از حقـوق یکسـان برخوردارند.
امام باقر(ع) میفرماید:» فَلَا يَبْقَى فِي الْأَرْضِ خَرَابٌ إِلَّا قَدْ عُمِر؛ همهجاي زمین بدون هیچ تبعیضی آبـاد خواهد شد« [25]
حاکمیت عدالت و امنیت اجتماعی در جامعه، رضایت اجتمـاعی را بـه دنبـال خواهـد داشـت. پیامبر(ص) میفرماید:»أأُبَشِّرُكُمْ بِالْمَهْدِيِّ ... يَرْضَى عَنْهُ سَاكِنُ السَّمَاءِ وَ سَاكِنُ الْأَرْضِ ؛ شما را مژده میدهم به آمدن مهدي(عج) کـه سـاکنان آسـمان و زمـین از او راضـی هسـتند« [26]
امنیت اجتماعی
امنیت مطلق و فراگیر نعمتی است که معیار سلامت زندگی فردي و اجتماعی است. امنیتگرایی از ویژگی هاي حکومت امام عصر(عج) است. از کارهاي اساسـی حضـرت ایجـاد امنیـت در جمیـع جهات است؛ امنیت اجتماعی، امنیت اقتصادي و امنیت قضایی. گسترۀ ایـن امنیـت همـه جهـان را فرامیگیرد و همه حیوانات و جانداران نیز از امنیت بهره میبرند.
امام باقر(ع) میفرماید:»پس از ظهور مهـدي(عـج) هـیچ حقـی از کسـی بـر عهـدۀ دیگـري نمیماند، مگر آن که حضرت آن را بازستاند و به صاحب حـق مـیدهـد« [27]
در روایات بیان شده است در عصر ظهور گرگ و گوسفند در یـک مکـان بـه سـر مـیبرنـد و بچه ها با مار و عقرب بازي میکنند و این حیوانات، آنـان را آزار نمـیدهنـد کـه نشـاندهنـدۀ اوج امنیت و مطلق امنیت اجتماعی در جامعه است. فراگیرشدن امنیت اجتماعی در سراسر گیتی و میان همه اقوام و ملل موجب مقبولیت و جذب بیشتر مردم بهسوي حکومت امام مهدي(عـج) خواهـد شد.
تقویت روابط اجتماعی
در آموزه هاي دین اسلام و به ویژه مهدي باوري اصولی وجود دارد که پایبندي به آن ها و رعایت آن
در جامعه منتظران می تواند روابط بین افراد را در سطح جامعـه اسـتحکام بخشـد و از ایـن طریـق سرمایههاي اجتماعی جامعه را افزایش دهد.
اصل وحدت
از اصول اساسی اسلام، اصل وحدت اسـت. اسـلام همگـان را بـه وحـدت در پرتـو توحیـد فـرا می خواند و از تفرقه و پراکندگی بر حذر می دارد:»و همگی بر ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنـده نشوید و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید زمانی را که با یکدیگر دشمن بودید، پـس میـان شـما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شدید؛ و بر کنـار پرتگـاه آتـش بودیـد کـه شـما را از آن رهانید. این گونه، خداوند نشانههاي خود را براي شما روشن میکند، باشد که شـما راه یابیـد« .[28] از آیه شریفه استفاده می شود وحدت مردم در شکل اجتماع نعمت و لطف خداونـد است در مقابل، تفرقه و اختلاف، هدر دادن سرمایه اجتماعی و به تعبیر قـرآن، قرارگـرفتن در لبـه پرتگاه است. [29] در روایات، جماعـت و وحـدت، مایـه رحمـت الهـی و تفرقه باعث عذاب الهی است.[30] از تعـالیم اسـلام اسـتفاده مـی شـود، وحدت بهعنوان سرمایه اجتماعی یکی از نعمت هاي الهی است، امـا بایـد توجـه کـرد وحـدت در بستر سرمایه اجتماعی به خودي خود ارزش و اهمیت ندارد، در صورتی که اجتمـاع حـول محـور الهی باشد، ارزشمند است بنابراین، اجتماع در صورتی به وحدت واقعی دست مییابد کـه اجتمـاع دینی باشد.[31]
وفاي به عهد
پایبندي به عهد و پیمان هاي اجتماعی و فردي از سفارش هاي خداوند در قرآن اسـت» یا يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُو« اي کسانی که ایمان آوردید به قراردادهاي خود وفا کنید.
وفاي به عهد به حکم عقل و شرع لازم است. در پرتـو وفـاي بـه عهـد، سـرمایه اجتمـاعی در جامعه شکل میگیرد»در جامعه اي که روابط اجتماعی بین اعضاي گروه ها عمـودي باشـد؛ یعنـی رابطه ارباب و رعیتی حاکم باشد و به جاي پایبنـدي بـه قراردادهـا، زور و زر حـاکم شـود، نـابود خواهد شد. وقتی روابط اجتماعی بین اعضاي جامعه، افقی باشد و همه خـود را در یـک سـطح و ملزم به رعایت قراردادها ببینند، احساس تعلق و همبستگی بیشـتر خواهـد شـد« [32]
حاکمشدن وفاي به عهد در جامعه انسانها را ملزم میکند کـه در معـاملات و تعـاملات اجتمـاعی تخلف نکنند و طبق موازین و معیارهاي اجتماعی عمل کنند؛ بنابراین، زمینه انحراف و اخـتلال در روابط اجتماعی در جامعه را کـاهش داده، همبسـتگی و انسـجام در جامعـه را افـزایش مـیدهـد. بنابراین، نهادینهشدن این دستور در جامعه منتظران سبب افزایش سـرمایه اجتمـاعی در میـان آنـان خواهد شد.
همزیستی مسالمتآمیز
از بحران هاي انسان معاصر، منازعات و درگیريهاي درونی هر کشور و نیز جنگ ها و درگیريهاي بینالمللی است. در دین مبین اسلام اصل همزیستی مسالمتآمیز و وفاق در جامعه اسـلامی و نیـز در رابطه با دیگر ملتها از اصول مبنایی است؛ زیرا رابطه مسالمتآمیز با هم نوع، مقتضاي فطـرت انسان است. در اسلام همواره انسانها به ارتباط سازنده با دیگران از طریق رعایت حقوق دیگـران، اخلاق، بخشش و ازخودگذشتگی، ایثار و فداکاري دعوت شدهاند کـه عوامـل مـؤثري در تقویـت سرمایه هاي اجتماعی هستند. در جامعهاي که روابط اجتماعی در آن بر پایه قانون و رعایت حقـوق دیگران باشد انسان ها به یکدیگر نزدیک می شوند. در جامعهاي که افراد آن اهل اندیشه باشند، ظلم و ستم و تعـدي بـه حقـوق دیگـران کمرنـگ و بسـیاري از مشـکلات اجتمـاعی، خشـونتهـا و کینهتوزيها جاي خود را به روابط سالم و انسانی میدهند. از طرفی، پیشرفتهاي علمی همهجانبه دستاوردهاي فراوانی در اختیار بشر قرار می دهد و با ارتقاي فرهنگ عمومی و در کنار آن سـهولت و گستردگی تعاملات اجتماعی سبب همبستگی در سطح جهانی می شود. در عصر ظهور با رشـد عقلگرایی و اندیشهورزي، عقلانیت اجتماعی ارتقـا مـییابـد. در دوران غیبـت امـام بـا نگـاه بـه چشمانداز جامعه ظهور، با گسترش اندیشـهورزي و پرهیـز از سـطحینگـري مـی تـوان در مسـیر عقلانیت پیشرفت و سرمایههاي اجتماعی جامعه را تقویت کرد.
مسئولیتپذیري اجتماعی
خداوند اصلاح میان مردم و حل مشکلات و تأمین نیازهاي آنان را وظیفـه هـر یـک از مسـلمانان دانسته است .[33]احساس تکلیف همگـانی یـک سـرمایه اجتمـاعی اسـت. از
جمله نمودهاي باور به امام مهدي(عج) تعهد و احساس مسئولیت انسان منتظـر نـهتنهـا در سـطح جامعه، بلکه در سطح جهان نسبت به انسان ها و دغدغه ها و نیازهایشان است. در نگاه انسان منتظر آنچه اهمیت دارد، تنها اصلاح»خود« نیست، بلکه وي به»ما« نظر دارد. او در پـی اصـلاح بشـر و برطرفکردن رنج انسانهاست.
در جامعه اي که»فرهنگ انتظار« در آن نهادینه شود، افراد در برابر سرنوشت یکـدیگر احسـاس مسئولیت میکنند و مسئولیت پذیري، وظیفه اي دینی به شمار میآیـد. از جملـه اصـول اسـلام کـه براساس مسئولیت اجتماعی انسان ها بنیان گذاشته شده است، امر به معروف و نهی از منکر اسـت. امام صادق(ع) میفرماید:» ب للم ؤمن عل ی ام ؤمن النص یحه؛ نصیحت کردن مؤمن، بر مـؤمن ]دیگـر[، واجب است.«
امر به معروف و نهی از منکر یکی از مهم ترین سازوکارها در عصر غیبـت بـراي جلـوگیري از فساد اجتماعی است که در احساس مسئولیت افراد جامعه نسبت به یکدیگر ریشه دارد.
امام بـاقر(ع) مـیفرمایـد: ِ«إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ سَبِيلُ الْأَنْبِيَاءِ وَ مِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِيضَةٌ عَظِيمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَكَاسِب وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ تُعْمَرُ الْأَرْض؛ بیتردید، امر به معرو ف و نهی از منکر، طریق انبیـا و صـالحان و وظ یفـهاي سـترگ و عظیم است و دیگر واجبات دینی به واسطه آن انجام میپذیرد؛ راه ها به وسیله آن امنیت می یابـد و درآمدها(کسب ها) به واسطه آن مشروع و حلال میشوند و مظالم دفـع مـی شـوند و زمـین، آبـاد میشود و از دشمنان انتقام گرفته میشود و امور سامان مییابد.«[34]
منتظران چون خود را در برابر سرنوشت جامعه، مسئول میدانند، هنجارهـاي دینـی را در میـان افراد جامعه مستحکم و از شکل گیري ناهنجاري ها جلو گیري میکنند. بنـابراین، بـاور هـیچ فـردي نسبت به دیگري غافل نیست.
جامعهپذیري آموزة مهدویت
در فرایند جامعهپذیري، فرد با محیط اجتمـاعی کـه در آن قـرار دارد، آشـنا مـیشـود و الگوهـا ي رفتاري، دانش ها و مهارت هاي اجتماعی لازم براي مشارکت مـؤثر و فعـال در زنـدگی گروهـی و اجتماعی را کسب میکند. فرد در فرایند جامعهپذیري که شـامل طیـف وسـیعی از موضـوعات از مهارتهاي اولیه زندگی گرفته تا باورها، ارزشها و هنجارهاي جامعه، قادر میشود بـا گـروههـا و افراد جامعه روابط و کنش مؤثر داشته باشـد[35] از طریـق جامعـهپـذیري مهدوي، به اشخاص هویت جمعـی داده می شـود و روح امیـد در افـراد زنـده شـده و عواطـف و احساس ایشان بهدرستی جهت داده میشود و در مجموع، موجب تبلور شخصیت دینی و مهـدوي افراد میشود. همچنین، زمینه هاي لازم براي انتقال فرهنگ مهدوي جامعه از نسلی بـه نسـل دیگـر فراهم می شود و در نتیجه، بقا و اسـتمرار جامعـه مهـدوي را تضـمین مـیکنـد [36] نتیجه وجود روابط مؤثر در بین افراد جامعه و نیز وجود امید و گسترش هنجارهـا، تقویـت سرمایه اجتماعی است.
مشارکت مذهبی
دین مجموعهاي از عقاید، ارزش ها و هنجارها است که نقشی بسزا در تشـکیل نظـام اجتمـاعی، و قوام و سامان دهی آن دارد. دین از بروز ناهنجاري ها در تعاملات اجتماعی جلـوگیري مـیکنـد. در عصر ظهور دین جایگاه ویژهاي دارد و براساس اصـول و قواعـد اسـلام، باورهـاي آیینـی تقویـت خواهد شد. امام مهدي(عج) مردم را بهسوي کتـاب خـدا و سـنت پیـامبر(ص) دعـوت مـیکنـد [37] پیامبر(ص) مـیفرمایـد:»مـردم را بـه ملـت و آیـین مـن در میآورد و آنـان را بـه کتـاب پروردگـارم دعـوت مـیکنـد« [38] بنابراین، دینگرایی و آیینیبودن از امتیازات عصر ظهور است.
از عوامل همبستگی اجتماعی در جامعه منتظر میتوان به وجود مناسک عبادي اشـاره کـرد. در رابطه با امام زمان(ع) اعمال عبادي و نمادهاي مذهبی وجود دارد که انسـجام جامعـه را در عصـر غیبت به دنبال دارد. شرکت مردم در مکانهایی که منسوب به امام زمان(عج) است؛ ماننـد مسـجد جمکران، انجام عبادات و مراسم مذهبی در این مکان هـا بـه صـورت فـردي و گروهـی از جملـه نمادهاي انسجامبخشی و همبستگی جامعه شیعی در دوران غیبت است. برگزاري جلسـات دعـاي ندبه در صبح جمعه و نیز زیارت ها و دعاهـاي منسـوب بـه آن حضـرت و تجمـع مـردم در ایـن جلسات انسجام جامعه منتظران را نشان میدهد.
ارزشها و هنجارها
باور به امامت امام مهدي(عج) در جامعه مهدي باور ارزش ها و هنجارهایی را بهوجود میآورد کـه تقویت آنها رفتارهاي اجتماعی افراد را کنترل و از بروز ناهنجاريها در سـطح جامعـه جلـوگیري میکند.
امیدبخشی و مثبتاندیشی
باور به مهدویت تنها باور به آینده به صورت کلی و مبهم نیست، بلکـه ایمـان بـه تحقـق آینـدهاي روشن همراه با آگاهی از حوادث عصر ظهور و ویژگیهـاي دوران پـس از ظهـور اسـت. شـیعیان براساس این باور دوران ظلم و سـتم طـاغوت را ناپایـدار و زودگـذر مـی پندارنـد. داشـتن چنـین تصویري نور امید را در دل انسان ها زنده نگاه میدارد؛ زیرا ناآگـاهی از سـرانجام انسـان و جامعـه انسانی ناامیدي و سرگردانی را به ارمغـان مـی آورد. رهـاورد یـأس و ناامیـدي از هـم گسـیختگی اجتماعی است . شناخت روشن و قطعی از آینده براي حرکت انسان و جامعه را مشخص می کند و ثمرۀ آن مقابله با عوامل یأس و افزایش امید است. پیامبر اسلام(ص) میفرماید:»امید بـراي امـت من رحمت است« [39] . مهـدویت تصـویري سرشـار از ام یـد بـه آیندهاي روشن و مطلوب بشر است. از همین رو، از ویژگی هاي جامعه منتظر مثبتاندیشی نسـبت به آینده است. مثبتگرایی که با وعده هاي قطعی خداوند در قرآن همراه اسـت. [40]معنـاي حکومت صالحان، تمکین آیین حق و عبادت خالی از شرک، این نیست که در چنان جامعهاي هیچ گنهکار و مجرمی وجود ندارد، بلکه مفهومش این است که نظام حکومت در دست مؤمنـان صـالح است وگرنه مادام که انسان آزادي اراده دارد، ممکن است در بهترین جوامع انسانی و الهـی احانـای افراد منحرفی وجود داشته باشند. [41]
آگاهیبخشی
از نظر اندیشمندان جامعه شناسی، آگاهی و احساس تعلق به جامعه یکـی از عناصـر مهـم سـرمایه اجتماعی است. آگاهی از باورهاي مشترک، اهداف و آرمانهـا و روش هـا و موقعیـت هـا و رونـد تصمیمسازي ها و تصمیمگیري ها زمینه هاي تعامل را فـراهم مـیکننـد. [42]بـه وسیله آگاهی بخشی و به دنبال آن تفکر، اهداف، ابزارها، ظرفیت ها و موانـع شناسـایی مـیشـوند. آگاهی کارآمدترین سرمایه هر ملت و فقـط راه نجـات و رشـد اجتمـاعی اسـت. آگـاهی، اعتمـاد اجتماعی را افزایش میدهد و اعتماد باعث افزایش سرمایه اجتماعی میشود.
امام سجاد(ع) در توصیف منتظران به ابوخالد کابلی فرمود:» غیبت دوازدهمـین وصـی رسـول خدا(ص) طولانی خواهد شد . اي اباخالد! بهراستی که اهل زمان غیبت او ـ که بـه امامـت ایشـان اعتقاد دارند و منتظر ظهور آن گرامی میباشند ـ برترین انسانهـاي اهـل هـر زمـان هسـتند؛ زیـرا خداوند تبارک و تعالی چنان به آنان عقل، اندیشه و معرفت عنایت کرده است که مسـئله غیبـت را مانند حضور مشاهده و درک میکنند. خداوند متعال آنان را در آن زمان به منزلـه کسـی قـرار داده است که در حضور رسول خدا(ص) با شمشیر جنگیدهاند.« سپس امام چهارم(ع) منتظران را این گونه سـتودند:»أُولَئِكَ الْمُخْلَصُونَ حَقّاً وَ شِيعَتُنَا صِدْقاً وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِينِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ آنان حقتای انسانهایی خالص شده و شیعیان راستین ما هسـتند کـه مـردم را آشکار و نهان بهسوي دین خداوند دعوت میکنند« [43]
از جمله منابع آگاهیبخشی در عصر غیبت دعاها و زیارتنامه هاي دوران غیبت است. هنگامی که فرد منتظر بهعنوان یک وظیفه الهی و انسانی ادعیه و زیارت نامه میخوانـد بـا معـارف عظیمـی بهویژه در عرصه امامت و جایگاه آن در باورهاي شیعی آشنا میشود که تدبر و فهم آنها محبت و ایمان قلبی نسبت به اما م عصر(عج) را در وجود او ثابت می کند و او را در برابر آسیبها و آفات اعتقادي و فرهنگی حفظ میکند.
حرکت آفرینی
بنا بر آنچه در روایات آمده است، انتظار افضل اعمـال امـت پیـامبر اسـلام(ص) اسـت .[44] انتظار نوعی عمل است که انسان را از حالت رکود خارج میکند و به انسان و جامعهتحر ک و پویایی میبخشد. انتظار کنارهگیري و انزوا نیست. از سویی، انتظار اعتـراض نیـز نیست؛ بلکه انتظار زمینهسازي و فراهمکردن مقدمات ظهور است. جامعه منتظر با بـاور بـه مهـدي موعود(عج) به تلاش براي مبارزه با ظلم و فساد برمیخیزد که باعـث پویـایی اجتمـاع مـیشـود.
آرمانخواهی از مؤلفه هاي اندیشه مهدویت است که موجب میشود همه توجهات و تـلاشهـا بـر رسیدن به یک جامعه آرمانی معطوف شود و انگیزۀ حرکت و کوشش مضاعف در جامعه را فـراهم کند، تا جامعه با داشتن آرمانی واحد بهسوي مقصدي واحد حرکت کند.
باور به حضور امام و کنترل اجتماعی
از جمله سرمایه هاي اجتماعی باور به مهـدویت در عصـر غیبـت کنتـرل اجتمـاعی از راه افـزایش گرایش به هنجارها و پیراستن جامعه از ناهنجاري هـا و انحرافـات اسـت. از وظـایف منتظـران در دوران غیبت پرهیزکاري و آراستهشدن به محاسن اخلاق است. امام صادق(ع) میفرمایند: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْيَنْتَظِرْ وَ لْيَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ «[45]
منتظر واقعی پیوسته به اصلاح خود و جامعه میپردازد تا جامعه را براي ظهور مهیا کند. چـون منتظران، همواره امام را شاهد بر اعمال خویش میدانند. حضرت مهدي(عج) میفرماید: فَإِنَّا يُحِيطُ عِلْمُنَا بِأَنْبَائِكُمْ وَ لَا يَعْزُبُ عَنَّا شَيْءٌ مِنْ أَخْبَارِكُم؛ ما بر اخبار و احوالتان آگاهیم و هیچ چیزي از اوضاع شما بر ما پوشیده نیست.«[46]
باور به حضور در محضر امام موجب میشود منتظـران در راه انجـام دادن وظـایف خـویش در برابر آن حضرت، چه در زمینه فردي و چه در سطح اجتماع، همه تلاش خویش را بـهکـار گیرنـد. فرهنگ انتظار با گوشهگیري و سکوت در برابر ظلم و فساد اجتمـاعی سـازگاري نـدارد، بنـابراین، فرد منتظر با اصلاح خود و جامعه از بروز ناهنجـاريهـا و فسـاد جلـوگیري مـیکنـد و در برابـر، ارزشها و هنجارهاي دینی را در جامعه گسترش میدهد. شخص منتظـر معتقـد اسـت امـام حـی غایب، حاضر و شاهد و ناظر بر اعمال اوست و خود را در منظـر و حضـور امـام مـیدانـد و ایـن احساس و باور فرد و جامعه را از بروز انحرافات حفظ میکند. باور به حضور دائمی امـام، نـوعی خودکنترلی فردي و اجتماعی را بهوجود میآورد.
در جامعه پس از ظهور نیز امامت محوري عامل افزایش سـرمایه اجتمـاعی در آن دوران اسـت. جمعشدن همه حول محور امام و قرارگرفتن امام در رأس هرم جامعـه اسـلامی، عامـل مهمـی در برقراري ارتباط میان افراد و انسجام بخشی میان آنان به شمار میرود. حضرت مهدي(عج) کمالات اخلاقی ویژهاي دارد . ایشان از هر جهت الگـو و اسـوۀ بشـر و داراي بـالاترین حـد اخـلاق نیکـو میباشد. رسول خدا(ص) میفرماید:»خداوند از گوشه و کنار جهـان بـه تعـداد اهـل بـدر بـراي حضرت مهدي(عج) جنگجو گرد میآورد. آنان در فرمانبرداري از حضرتش بسیار کوشا و مصـمم هستند«. [47]
پانویس
- ↑الـوانی، سرمایه اجتماعی مفاهیم و نظریه ها، ص ٣.
- ↑آرون، مراحل اساسی اندیشه در جامعه شناسی، ص ٩٠
- ↑کوزر زندگی بزرگان جامعهشناسی، ص ٣٣.
- ↑Bourdieu, The forms of capitalp.248
- ↑کلمن، بنیادهای نظریه های جامعه شناسی، ص ٤٧٦.
- ↑فیلد، سرمایه اجتماعی، ص ٣٨
- ↑کلمن، بنیادهای نظریه های جامعه شناسی، ص ٤٧٦
- ↑Fukuyama The social virtues and the creation of prosperity, pp.11-12
- ↑Fukuyama The social virtues and the creation of prosperity, pp.103-105
- ↑محسنی، بررسی نگرشها و رفتارها و آگاهی های اجتماعی و فرهنگی مردم ایران، ص ٩
- ↑کـوئن، مبانی جامعه شناسی، ص ٨٢.
- ↑رفیعپور، توسعه و تضاد کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی آن ص ١٨٢-١٧٩.
- ↑ســاروخانی، درآمدی بر دایره المعارف علوم اجتماعی، ص ٤٩٠.
- ↑الـوانی و دانـاییفـرد، مدیریت دولتی و اعتماد عمومی فصل نامه دانش، ص ٧.
- ↑فتحـی، سرمایه اجتماعی در اندیشه امام خمینی رساله دکتری گرایش انقلاب اسلامی دانشگاه معارف اسلامی، ص ٧٢
- ↑مطهري، مجموعه آثار جلد دوم، ج ٢، ص ٤٧
- ↑سبا: ٢٨
- ↑حجرات: ١٣
- ↑قاسمی، تجلی حقوق بشر و کرامت انسان در پناه حکومت امام زمان(عج) .
- ↑حکیمــی، الحياه، ج ٤، ص ٤٠٣
- ↑سید بن طاووس، الملاحم و الفتن في ظهور الغائب المنتظر، ١٤٦، ص ٦٩.
- ↑مجلسـی، بحار الانوار، ج ٥٢، ص ١٦٥.
- ↑نعمـانی، الغیبه، ص ١٥٧.
- ↑حر عاملی، محمد بن حسن، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ج 5، ص 182
- ↑مجلسی، بحار الانوار، ج ٥٢، ص ١٩١
- ↑مجلسـی، بحار الانوار، ج ٥١، ص ٨١.
- ↑مجلسـی، بحار الانوار، ج ٥٢، ص ٢٢٤
- ↑آل عمران: ١٠٣
- ↑عبداللهی، سرمایه اجتماعی و عنایت الهی مدیریت سرمایه اجتماعی، ص ٤٩٣
- ↑پاینده، نهج الفصاحه، کلمه قصـار ٣.
- ↑عبداللهی، سرمایه اجتماعی و عنایت الهی مدیریت سرمایه اجتماعی، ص ٤٩٤.
- ↑عابدی، حمید، «سرمایههای اجتماعی عصر ظهور»
- ↑انفال: ١؛ حجرات: ١٠
- ↑کلینی، الکافی، ج 5، ص 56.
- ↑حیـدر ي، جامعهپذیری دینی در ایران، ص ٢١٥
- ↑ملکـیراد، چگونگی جامعهپذیری مهدویت، ص ٧
- ↑عیاشی، التفسیر ج ٢، ص ٥٧، ح ٤٩
- ↑صـدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج ٢، ص ٦١١، ح ٦
- ↑محمدي ري شهري، منتخب میزان الحکمة، ص ١٠٢.
- ↑نـور: ٥٥
- ↑مکارم شیرازي، تفسیر نمونه، ص ٥٧٠
- ↑کلمـن، بنیادهای نظریههای جامعهشناسی، ص ٦١
- ↑صدوق، کمال الدین، ج ١، ص ٣١٩، ح ٢
- ↑صـدوق، کمال الدین، ج ٢، ص ٦٤٤
- ↑نعمانی. الغیبه، ص ٢٠٠، ح ١٦.
- ↑طبرسی، الإحتجاج على أهل اللجاج، ج 2، ص، 497
- ↑مجلسی، بحارالانوا ج ٥٢، ص ٣١
منابع
- الوانی، سید مهدی، سرمایه اجتماعی، مفاهیم و نظریهها و کاربردها، اصفهان: نشر مانی، ۱۳۸۵
- الوانی، سید مهدی و حسن داناییفرد، مدیریت دولتی و اعتماد عمومی، فصلنامه دانش مدیریت، سال ۱۴، شماره ۵۵، ۱۳۸۰، صفحات ۵-۲۸
- الوانی، سید مهدی و میرعلی سید نقوی، سرمایه اجتماعی، مفاهیم و نظریهها، مطالعات مدیریت، دوره ۱۰، شمارههای ۳۳ و ۳۴، ۱۳۸۸، صفحات ۳-۲۶
- پاینده، ابوالقاسم، نهجالفصاحه، تهران: دنیای دانش، ۱۳۸۲
- حکیمی، محمدرضا، الحیاه، ترجمه احمد آرام، جلدهای اول و چهارم، چاپ چهارم، تهران: چاپخانه دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۰
- حر عاملی، محمد بن حسن، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمی، 1425.
- رفیعپور، فرامرز، توسعه و تضاد، کوششی در جهت تحلیل انقلاب اسلامی و مسائل اجتماعی آن، تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۷
- ریشهری، محمد، منتخب میزانالحکمه، تلخیص سید حمید حسینی، جلد اول، قم: مرکز چاپ و انتشارات، ۱۳۸۰
- ریمون، مراحل اساسی اندیشه در جامعهشناسی، ترجمه باقر پرهام، چاپ سوم، تهران: انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۰
- ساروخانی، باقر، درآمدی بر دایرهالمعارف علوم اجتماعی، تهران: مؤسسه کیهان، ۱۳۷۰
- سید بن طاووس، ابوالقاسم علی بن موسی، الملاحم و الفتن فی ظهور الغائب المنتظر، باب ۱۴۶، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ ق
- صدوق، ابوجعفر محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، ترجمه منصور پهلوان، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری، جلد دوم، قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۴
- طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد: مرتضی، 1361
- عبداللهی، محمدعلی، سرمایه اجتماعی و عنایت الهی، مدیریت سرمایه اجتماعی، دوره ۳، شماره ۴، ۱۳۹۵، صفحات ۴۸۳-۴۹۹
- عیاشی، محمدبن مسعود، التفسیر، تصحیح هاشم رسولی، تهران: مکتبه العلمیه الاسلامیه، ۱۳۸۰
- قاسمی قمی، جواد، تجلی حقوق بشر و کرامت انسان در پناه حکومت امام زمان(عج)، مجموعه مقالات چهارمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت، قم: انتشارات بینالمللی المصطفی، جلد دوم، چاپ اول، ۱۳۸۸، صفحات ۷-۵۶
- کلمن، جیمز، بنیادهای نظریههای جامعهشناسی، تهران: نشر نی، ۱۳۷۷
- کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، جلد دوم، تحقیق محمد جواد فقیه، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۳ ق.
- کوزر، لوئیس، زندگی بزرگان جامعهشناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی، 1386.
- کوئن، بروس، مبانی جامعهشناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۷۲
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، جلد ۵۲، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق
- محسنی، منوچهر، بررسی نگرشها و رفتارها و آگاهیهای اجتماعی و فرهنگی مردم ایران، تهران: معاونت پژوهشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۵
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، جلد دوم، تهران: صدرا، ۱۳۷۴
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد ۱۴، چاپ ۴۱، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۰
- ملکیراد، محمود، چگونگی جامعهپذیری مهدویت، فصلنامه علمی ـ پژوهشی اسلام و مطالعات اجتماعی، سال ۱۴، شماره ۲، ۱۳۹۵، صفحات ۶-۳۲
- نعمانی، محمدبن ابراهیم، الغیبه، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران: مکتبه الصدوق، بیتا
- Bourdieu, P.(1985) . The forms of capital. In J. G. Richardson(Ed.), *Handbook of theory and research for the sociology of education*. New York: Greenwood.
- Fukuyama, F.(1995) . *Trust: The social virtues and the creation of prosperity*. New York: Free Press
برگرفته از
- مقاله بررسی و تحلیل قابلیتهاي آموزة مهدویت در ایجاد سرمایه اجتماعی