کنیه امام مهدی(عج)
کنیه امام مهدی(عج)، از دانشنامه جامع مجازی ویکی مهدویت
بر اساس متون کهن حدیثی، برای امام مهدی(عج) دو کنیه اصلی «ابوالقاسم» و «ابوجعفر» ذکر شده است. کنیه ابوالقاسم برگرفته از همنامی با پیامبر(ص) در روایات فریقین و نیز نقل لوح فاطمه(س) است، در حالی که کنیه ابوجعفر به جهت همکنیهای با امام باقر(ع) ذکر شده است.
تعریف کنیه
در ادبیات عرب به آن دسته از نامهایی که به صورت ترکیب اضافی می آید و صدر(جزء اوّل) آن، یکی از کلمات اب و ام بیاید کنیه گویند.[1] در روایات متعدد، کنیه امام مهدی(عج) «ابوالقاسم» و «ابو جعفر(ع) ذکر شده است. این کنیه در نقلهای مختلف از جمله از جابر بن عبدالله (در لوح فاطمه(سلام الله علیها) ) و نیز از عقید خادم(در گزارش ولادت حضرت) ذکر شده است.
کنیه ابوالقاسم
روایت اول
حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ إبراهيمَ بنِ إسحاقَ الطّالَقانِيُّ رضى الله عنه، قالَ: حَدَّثَنَا الحَسَنُ بنُ إسماعيلَ، قالَ: حَدَّثَنا أبو عَمرٍو سَعيدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ نَصرٍ القَطّانُ، قالَ: حَدَّثَنا عَبدُ اللَّهِ بنِ مُحَمَّدٍ السُّلَمِيُّ، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ الرَّحمنِ، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ سَعيدِ بنِ مُحَمَّدٍ، قالَ: حَدَّثَنَا العَبّاسُ بنُ أبي عَمرٍو، عَن صَدَقَةَ بنِ أبي موسى، عَن أبي نَضرَةَ، عَن جابِرِ بنِ عَبدِ اللَّهِ: ...أبُو القاسِمِ مُحَمَّدُ بنُ الحَسَنِ، هُوَ حُجَّةُ اللَّهِ تَعالى عَلى خَلقِهِ، القائِمُ، امُّهُ جارِيَةٌ اسمُها نَرجِسُ، صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيهِم أجمَعينَ. به نقل از جابر بن عبد اللَّه، در ذكر نام امامان موجود در لوح فاطمه عليها السلام-: ابو القاسم محمّد بن حسن. او حجّت خداى متعال بر خلقش و قائم [آل محمّد] است. مادرش كنيزى به نام نرگس است. درودهاى خدا بر همه ايشان باد![2]
روایت دوم
قالَ أبُو الحَسَنِ عَلِيُّ بنُ مُحَمَّدٍ حَبّابٌ، حَدَّثَني أبُو الأَديانِ، قالَ: قالَ عَقيدٌ الخادِمِ، وقالَ أبو مُحَمَّدِ بنِ خَيرَوَيهِ التُّستَرِيُّ، وقالَ حاجِزٌ الوَشّاءُ، كُلُّهُم حَكَوا عَن عَقيدٍ الخادِمِ، وقالَ أبو سَهلِ بنُ نَوبَختَ: قالَ عَقيدٌ الخادِمُ: وُلِدَ وَلِيُّ اللَّهِ الحُجَّةُ بنُ الحَسَنِ بنِ عَلِيِّ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ موسَى بنِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ بنِ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيهِم أجمَعينَ، لَيلَةَ الجُمُعَةِ، غُرَّةَ شَهرِ رَمَضانَ، سَنَةَ أربَعٍ وخَمسينَ ومِئَتَينِ مِنَ الهِجرَةِ، ويُكَنّى أبَا القاسِمِ . به نقل از عقيد خادم-: ولىّ خدا، حجّة بن الحسن بن على بن محمّد بن على بن موسى بن جعفر بن محمّد بن على بن حسين بن على بن ابى طالب- كه درودهاى خدا بر همه آنان باد-، شب جمعه، اوّل رمضان سال 254 هجرى به دنيا آمد و كنيهاش را ابو القاسم نهادند.[3]
روایت سوم
حَدَّثَني أبُو القاسِمِ طاهِرُ بنُ هارونَ بنِ موسَى العَلَوِيُّ، عَن أبيهِ هارونَ، عَن أبيهِ موسى، قالَ: قالَ سَيِّدي جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ: الخَلَفُ الصّالِحُ مِن وُلدي، وهُوَ المَهدِيُّ، اسمُهُ مُحَمَّدٌ، وكُنيَتُهُ أبُو القاسِمِ، يَخرُجُ في آخِرِ الزَّمانِ، يُقالُ لِامِّهِ صَقيلُ. به نقل از موسى سَرورم امام صادق(ع) فرمود: «جانشين شايسته، از نسل من است و مهدى اوست. نامش محمّد و كنيهاش ابو القاسم است. در آخر الزمان خروج مىكند و مادرش صقيل نام دارد»[4]
روایت چهارم در اهل سنت
در برخى از منابع اهل سنت كنيه امام مهدی(عج) را مانند كنيه رسول خدا(ص) و نام آن حضرت مانند نام پيامبر(ص) دانستهاند. مقدسی شافعی در روایت از پيامبر اكرم(ص) نقل کرده است که مىفرمايد: يخرج رجل من ولدي اسمه كاسمي، و كنيته ككنيتي؛[5] يكى از فرزندان من در آخر الزمان ظهور خواهد كرد كه همنام و همكنيه من است.
کنیه ابو جعفر
روایت اول
أخبَرَنا عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ يَحيَى العَطّارُ، قالَ: مُحَمَّدُ بنُ حَسّانَ الرّازِيُّ، عَن مُحَمَّدِ بنِ عَلِيٍّ الكوفِيُّ، عَن إبراهيمَ بنِ مُحَمَّدِ بنِ يوسُفَ، عَن مُحَمَّدِ بنِ عيسى، عَنِ عَبدِ الرَّزاقِ، عَن مُحَمَّدِ بنِ سِنانٍ، عَن فُضَيلٍ الرَّسّانِ، عَن أبي حَمزَةَ الثُّمالِيِّ عَن أبي جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيٍّ الباقِر(ع): بِأَبي وامِّي المُسَمّى بِاسمي، وَالمُكَنّى بِكُنيَتي، السّابِعُ مِن بَعدي. از ابو حمزه ثمالى-: امام باقر(ع) فرمود: «پدر و مادرم فداى كسى كه همنام و همكنيه من و نسل هفتم من است!»[6]
روایت دوم
قالَ أبُو الحَسَنِ عَلِيُّ بنُ مُحَمَّدٍ حَبّابٌ، حَدَّثَني أبُو الأَديانِ، قالَ: قالَ عَقيدٌ الخادِمِ، وقالَ أبو مُحَمَّدِ بنِ خَيرَوَيهِ التُّستَرِيُّ، وقالَ حاجِزٌ الوَشّاءُ، كُلُّهُم حَكَوا عَن عَقيدٍ الخادِمِ، وقالَ أبو سَهلِ بنُ نَوبَختَ: قالَ عَقيدٌ الخادِمُ: وُلِدَ وَلِيُّ اللَّهِ الحُجَّةُ بنُ الحَسَنِ بنِ عَلِيِّ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ موسَى بنِ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ بنِ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيهِم أجمَعينَ، ...ويُكَنّى أبَا القاسِمِ وَ يُقَالُ أَبُو جَعْفَرٍ وَ لَقَبُهُ الْمَهْدِيُّ وَ هُوَ حُجَّةُ اللَّه؛ به نقل از عقيد خادم-: ولىّ خدا، حجّة بن الحسن بن على بن محمّد بن على بن موسى بن جعفر بن محمّد بن على بن حسين بن على بن ابى طالب كه درودهاى خدا بر همه آنان باد... كنيهاش را ابو القاسم نهادند. به او ابو جعفر هم گفته شده و لقب او مهدى است. او حجّت خداى عز و جل در زمينش و بر همه خلقش است.[7]
روایت سوم
حَدَّثَنا أبي رضى الله عنه، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ يَحيَى العَطّارُ، قالَ: حَدَّثَنا جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ مالِكٍ، قالَ: حَدَّثَني حَمدانُ بنُ مَنصورٍ، عَن سَعدِ بنِ مُحَمَّدٍ، عَن عيسَى الخَشّابِ، قالَ: قُلتُ لِلحُسَينِ بنِ عَلِي(ع): أنتَ صاحِبُ هذَا الأَمرِ؟ قالَ: لا، ولكِنَّ صاحِبَ الأَمرِ، الطَّريدُ الشَّريدُ، المَوتورُ بِأَبيهِ، المُكَنّى بِعَمِّهِ. به نقل از عيسى خشّاب-: به امام حسين(ع) گفتم: تو صاحب اين امر(قيام نهايى) هستى؟فرمود: «نه؛ بلكه صاحب امر، رانده آواره، انتقام گيرنده خون پدر و همكنيه عموى خويش است»[8]
توضیح آنکه نام عموى امام مهدی(عج)، جعفر است؛ ولى در متون روايى و تاريخى، كنيه «جعفر» براى امام نيامده است. از اين رو مىتوان گفت: مقصود، آن است كه بخش اصلى كنيه كه تركيب «اب» و «امّ» با اسم است، از نام عموى ايشان، يعنى جعفر گرفته شده، و احتمال ديگر، يكسان بودن كنيه امام با كنيه عمويش است. برخى نيز گفتهاند واژه «المَكْنىّ» در اين روايت، با تشديد ياء و نه نون خوانده مىشود كه به معناى مخفى بودن به دليل ناجوانمردى عمويش است. اين احتمال، هر چند دليل قاطعى ندارد، امّا با متن روايت سازگار است؛ زيرا روايت در صدد بيان رنجها و سختىهاى امام مهدی(عج) و نه نام و كنيه اوست.[9]
روایت چهارم
حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ ماجيلَوَيهِ رضى الله عنه، قالَ: حَدَّثَنا مُحَمَّدُ بنُ يَحيَى العَطّارُ، قالَ: حَدَّثَنَا الحُسَينُ بنُ عَلِيٍّ النَّيسابوريُّ، قالَ: حَدَّثَنَا الحَسَنُ بنُ المُنذِرِ، عَن حَمزَةَ بنِ أبِي الفَتحِ قالَ: جاءَني يَوماً فَقالَ لي: البِشارَةُ! وُلِدَ البارِحَةَ فِي الدّارِ مَولودٌ لِأَبي مُحَمَّد(ع)، وأَمَرَ بِكِتمانِهِ، قُلتُ: ومَا اسمُهُ؟ قالَ: سُمِّيَ بِمُحَمَّدٍ وكُنِّيَ بِجَعفَرٍ. به نقل از حسن بن منذر-: روزى حمزة بن ابو الفتح نزدم آمد و گفت: مژده بده كه ديشب فرزندى در خانه ابو محمّد (امام عسكرى(ع) ) متولّد شده و ايشان فرمان داده است كه او را پنهان كنند! گفتم: نامش چيست؟گفت: او را محمّد ناميده و كنيهاش را [ابو] جعفر نهادهاند [10]
در نقل اول و دوم گزارش های مربوط به ابوجعفر، کنیهی «أبو جعفر» به صراحت برای امام زمان(عج) ذکر شده است. با توجه به تشابه ساختاری این دو نقل با نقل چهارم، به نظر میرسد در نسخهی نقل چهارم نیز در اصل «ابوجعفر» ثبت بوده و در اثر تصحیف نسخهبرداران، دچار دگرگونی شده است. این احتمال را میتوان با مقایسهی دو نقل قبل تقویت کرد.
براساس همین مجموعهی رواییِ پیشگفته، در متون کهن، برای معرفی امام مهدی(عج) به کنیههای «ابوالقاسم» و «ابوجعفر(ع) اشاره شده است. به عنوان نمونه، طبری شیعی در کتاب دلائل الامامه در این باره میگوید: «في ذِكرِ نَسَبِه(ع): هُوَ الخَلَفُ بنُ الحَسَنِ بنِ عَلِيِّ بنِ مُحَمَّدٍ... وكُناهُ: أبُو القاسِمِ، وأبو جَعفَرٍ، ولَهُ كُنى أحَدَ عَشَرَ إماماً» یعنی: در بیان تبار امام مهدی(عج) مینویسد: او جانشین حسن بن علی بن محمد(ع) است و کنیههایش عبارتند از: ابوالقاسم و ابوجعفر، و نیز کنیههای یازده امام دیگر(از امام علی تا امام عسکری) نیز برای او به کار میرود.[11]
پانویس
- ↑امیل بدیع یعقوب، موسوعه الصرف و النحو و الاعراب، ص 555. دار العلم، بیروت، 1983.
- ↑علی بن محمد بن بابویه، كمال الدين و تمام النعمه، ج 1، ص 305 .
- ↑محمد بن علی بن بابویه، كمال الدين و تمام النعمه، ج 2، ص 474.
- ↑علی بن عیسی اربلی، كشف الغمّة، ج 3 ص 265، جمعی از علماء، مجموعة نفيسة(تاريخ مواليد الأئمّة) ص 44.
- ↑مقدّسى شافعى، عقد الدرر، ص 56.
- ↑محمد بن ابراهیم نعمانی، الغيبة، نعمانى ص 86.
- ↑محمد بن علی بن بابویه، كمال الدين و تمام النعمه، ج 2، ص 474.
- ↑محمد بن علی بن بابویه، كمال الدين و تمام النعمه؛ ج 1، ص 318.
- ↑محمدی ری شهری، دانشنامه امام مهدی، ج 2، ص 319.
- ↑محمد بن علی بن بابویه، كمال الدين و تمام النعمه، ج 2، ص 432.
- ↑محمد بن جریر طبری، دلائل الإمامة، ص 501.
منابع
- ابن بابویه، محمد، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علیاکبر غفاری، دوم، انتشارات اسلامیه، تهران، 1395، دوم.
- اربلى، على بن عيسى، كشف الغمة في معرفة الأئمة(ط- القديمة)، محقق رسولى محلاتى، سيد هاشم، ناشر بنى هاشمى، مكان چاپ تبريز، 1381 ق.
- بدیع یعقوب، امیل، موسوعه الصرف و النحو و الاعراب، دار العلم، بیروت، 1983.
- طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، مصحح: قسم الدراسات الإسلامية مؤسسة البعثة، قم، بعثت، 1413 ق.
- عده اى از علماء، مجموعة نفيسة في تاريخ الأئمة(علیهم السلام)، دار القاري، بيروت، 1422 ق.
- محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ، اول، موسسه علمى فرهنگى دار الحديث، سازمان چاپ و نشر، قم، 1393.
- مقدسى شافعى، يوسف بن يحيى، عقد الدرر في أخبار المنتظر(ع)، مسجد مقدس جمكران، 1428.
- نعمانی، محمد بن ابراهيم، الغيبة، محقق: غفارى، علىاكبر، تهران، مكتبة الصدق، 1397.