آیه 3 سوره مائده - یأس کفار

««الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ»»

امروز، کافران از(زوال) آیین شما مأیوس شدند؛ بنابر این، از آن‌ها نترسید و از(مخالفت) من بترسید!

شرح مختصر

این عبارت، فرازی از آیه 3 مائده است؛ آیه‌ای که بیشتر به عنوان «آیه اکمال دین و اتمام نعمت» مشهور است. این آیه را به اعتبار فرازِ یاد شده، «آیه یأس کفار» نیز می‌توان نامید. درست است که کافران در روز عید غدیر خم و با ابلاغ امامت امیرالمؤمنین(ع) توسط پیامبر اکرم(ص) از زوال دین اسلام ناامید شدند ولی طبق نقل برخی از روایات، یأس کامل آنان، روزی خواهد بود که حضرت مهدی(عج) قیام کند.

مفهوم شناسی

یَأس

«یأس» در لغت به معنای قطع امید[1] و منتفی بودنِ طمع[2] است. با توجه به این معناست که به زن عقیم، «یائس» یا «یائسه» گفته می‌شود، زیرا دیگر امیدی به آوردن فرزند ندارد.[3] گفته شده است: در لغت عرب، این کلمه تنها واژه‌ای است که با حرف یاء شروع شده و به دنبال آن، همزه آمده است.[4]

خَشیَت

«خَشیَة» در لغت به معنای خوف[5] و به طور دقیق‌تر به معنای بیمی است که با تعظيم و بزرگداشت چيزى همراه است و بيشتر اين حالت از راه علم و آگاهى نسبت به چيزى كه از آن خشيت و بيم هست حاصل مى‌شود. لذا دانشمندان مخصوص چنین حالتى هستند كه خداوند در مورد آنان فرموده است: «إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ[6]» از میان بندگان خداوند متعال تنها عالمان از او خشیت و بیم دارند.[7] در زبان عرب، به مردی که خشیت داشته باشد، «خَشیان» و به زنی که دارای این صفت باشد، «خَشیاء» گفته می‌شود.[8]

تفسیر مفسران

در اين‌جا بحث مهمى پيش مى‌آيد كه منظور از «اليوم»(امروز) كه در این فراز از آیه ذکر شده، چيست؟ يعنى كدام روز است كه كافران در آن مأيوس شده‌اند؟ در ميان مفسران در اين‌جا سخن بسيار است ولى آن‌چه جاى شك نيست اين است كه چنين روزى بايد روز بسيار مهمى در تاريخ زندگى پيامبر(ص) باشد، نه يك روز ساده و معمولى؛ زيرا اين همه اهميت براى يك روز عادى معنا ندارد و لذا در پاره‌اى از روايات آمده است كه بعضى از نصارى خطاب به گروهی از مسلمانان گفتند: «اگر این آيه‌ در كتاب آسمانى ما نقل شده بود، ما آن روز و آن ساعت را عيد قرار مى‌داديم‌.[9]» برخی از احتمالاتی که مفسران در مورد این روز داده‌اند عبارت‌اند از:

1. روز عرفه در آخرين حج پيامبر(ص) [10]
2. روز فتح مکه[11]
3. روز نزول آيات سوره برائت[12]
4. ر‌وز ظهور اسلام و بعثت پیامبر(ص) [13]

هیچ‌کدام از احتمالات سه گانه اخیر درست نیست، زیرا بین روزهای یاد‌شده (روز فتح مکه، روز نزول آيات سوره برائت‌ و روز ظهور اسلام و بعثت پیامبر(ص) ) و تاریخ نزول این آیه، مدت‌ها فاصله بوده است.[14] احتمال مقصود بودن روز عرفه نیز صحیح نیست، چون حادثه خاصى كه باعث يأس كفار بشود در آن روز واقع نشد؛ اگر منظور انبوه اجتماع مسلمانان است كه قبل از روز عرفه نيز در خدمت پيغمبر(ص) در مكه بودند و اگر منظور نزول احكام مربوط به گوشت‌های حلال و حرام در آن روز است(که در ابتدای آیه 3 مائده ذکر شده است) كه آن چيز وحشتناكى براى كفار نبود.[15] علاوه بر آن، مى‌پرسيم: معناى مأيوس شدن كفار از دين مسلمانان در آن روز معين چيست؟ آيا معنايش یأس مشركان قريش از غلبه بر دين اسلام است، كه درست نیست؛ براى اين‌كه مشركان قریش دو سال قبل يعنى در فتح مكه مأيوس شدند كه سال هشتم هجرت بود نه در روز عرفه از حجة الوداع كه سال دهم از هجرت بوده. يا معنايش یأس مشرکان عرب از غلبه بر دين اسلام است، که آن هم درست نیست؛ به جهت آن که یأس مشرکان عرب هنگام نزول سوره برائت در سال نهم بوده است. و اگر مراد، یأس همه كفار(اعم از مشركان، يهود، نصارا، مجوس و...) است، آن هم صحیح نیست؛ چون مى‌دانيم همه کافران در آن روز از غلبه بر مسلمانان مأيوس نشده بودند و هنوز قوت و شوكت اسلام از محدوده جزيرة العرب تجاوز نكرده بود.[16]

بنابراین باید به دنبال احتمال ديگرى باشیم و آن احتمالی است كه تمام مفسران شيعه آن را در كتب خود آورده‌اند و روايات متعددى آن را تأييد مى‌كنند و با محتويات آيه كاملاً سازگار است و آن اين‌كه: منظور روز غدير خم است، روزى كه پيامبر اسلام(ص) امير مؤمنان‌ على(ع) را رسماً براى جانشينى خود تعيين كرد. آن روز بود كه كفار در ميان امواج يأس فرو رفتند، زيرا انتظار داشتند كه آیين اسلام قائم به شخص باشد و با از ميان رفتن پيامبر(ص) اوضاع به حال سابق برگردد و اسلام به تدريج برچيده شود، اما هنگامى كه مشاهده كردند مردى كه از نظر علم و تقوا و قدرت و عدالت بعد از پيامبر(ص) در ميان مسلمانان بى‌نظير بود به عنوان جانشينى پيامبر(ص) انتخاب شد و از مردم براى او بيعت گرفت، يأس و نوميدى نسبت به آينده اسلام آن‌ها را فرا گرفت و فهميدند كه اسلام، آیينى است ريشه‌دار و پايدار.[17]

دلالت آیه بر مهدویت

در تفاسیر روایی، یک روایت مهدوی ذیل این آیه ذکر شده است:

عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ(ع) فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ: «يَوْمَ يَقُومُ الْقَائِم(ع) يَئِسَ بَنُو أُمَيَّةَ فَهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَئِسُوا مِنْ آلِ مُحَمَّد(ص) [18]عمرو بن شمر از جابر بن یزید جعفی نقل می‌کند که امام باقر(ع) در مورد این آیه فرمود: روزِ قیام قائم(ع)، روزِ ناامیدیِ بنی امیه است و مقصود از کافران در آیه، همان بنی امیه هستند که در روز قیام حضرت، از آل محمد(ص) مأیوس می‌گردند.

این روایت به جهت قرار داشتن «عمرو بن شمر جُعفی» در سند آن، ضعیف بوده و معتبر نیست؛ ابن غضائری، او را با تعبیرِ «ضعیفٌ»[19] و نجاشی و ابن داود حلی، او را با تعبیرِ «ضعیفٌ جِدّاً»، تضعیف کرده‌اند.[20] با این حال، محتوای روایت، محتوای قابل قبولی است و با واقعیت خارجی هم سازگار می‌باشد؛ زیرا طبق وعده الهی، دوران باشکوه ظهور، دوران حاکمیت عدل الهی خواهد بود و حضرت در سرتاسر جهان، عدل و داد را به پا خواهد کرد و روشن است که در چنین وضعیتی، دشمنان از جمله بنی امیه به ناامیدیِ کامل خواهند رسید.

پانویس

1. ↑ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، ج 6، ص 153.
2. ↑راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، ص 892.
3. ↑فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، ج 2، ص 683.
4. ↑مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس، ج 9، ص 48.
5. ↑ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، ج 2، ص 184.
6. ↑سوره فاطر، آیه 28.
7. ↑راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، ص 283.
8. ↑جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، ج 6، ص 2327.
9. ↑سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج 2، ص 258.
10. ↑ر.ک: طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج 3، ص 245؛ فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، ج 11، ص 286- 287؛ ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج 3، ص 23؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 4، ص 264.
11. ↑ر.ک: طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ج 5، ص 169؛ ابن عاشور، محمد طاهر، التحریر و التنویر، ج 5، ص 28؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 4، ص 264.
12. ↑ر.ک: طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ج 5، ص 169؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 4، ص 264.
13. ↑ر.ک: طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ج 5، ص 168؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 4، ص 264.
14. ↑ر.ک: مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 4، ص 264.
15. ↑ر.ک: همان.
16. ↑ر.ک: طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، ج 5، ص 170.
17. ↑ر.ک: مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 4، ص 264- 265.
18. ↑عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، ج 1، ص 292، بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، ج 2، ص 223؛ حویزی، عبدعلی، تفسیر نورالثقلین، ج 1، ص 587.
19. ↑ر.ک: واسطی بغدادی، احمد بن حسین، رجال ابن غضائری، ص 74.
20. ↑ر.ک: نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص 287، حلی، حسن بن علی بن داود، رجال ابن داود، ص 489.

منابع

1. قرآن کریم.
2. ابن عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، 1420 ق.
3. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، تحقیق و تصحیح: عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404 ق.
4. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق و تصحیح: محمدحسین شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلمیة(منشورات محمدعلی بیضون)، 1419 ق.
5. بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق و تصحیح: قسم الدراسات الاسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسة البعثة، 1374 ش.
6. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، تحقیق و تصحیح: احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، 1376 ق.
7. حلی، حسن بن علی بن داود، رجال ابن داود، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1342 ش.
8. حویزی، عبدعلی، تفسیر نورالثقلین، تحقیق و تصحیح: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1415 ق.
9. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، 1412 ق.
10. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404 ق.
11. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390 ق.
12. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1372 ش.
13. عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تحقیق و تصحیح: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، 1380 ق.
14. فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420 ق.
15. فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، مؤسسة دارالهجرة، 1414 ق.
16. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس، تحقیق و تصحیح: علی شیری، بیروت، دارالفکر، 1414 ق.
17. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چ 10، 1371 ش.
18. نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1365 ش.
19. واسطی بغدادی، احمد بن حسین، رجال ابن غضائری، تحقیق و تصحیح: محمدرضا حسینی، قم، انتشارات دارالحدیث، 1364 ش.