آیه ۲۰۰ سوره آل عمران - مرابطه با امام مهدی(عج)

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ‌[1] اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد(در برابر مشكلات و هوسها) استقامت كنيد و در برابر دشمنان(نيز) استقامت به خرج دهيد و از مرزهاى خود، مراقبت به عمل آوريد و از خدا بپرهيزيد، شايد رستگار شويد.

شرح مختصر

خداوند متعال در سوره مبارکه آل‌عمران، راهی چهارمرحله‌ای را فراروی مؤمنان گشوده است که جز با پیمودن آن، رستگاری میسّر نمی‌گردد. مرحله نخست، «اصبروا» است؛ یعنی استواری بر دین و شکیبایی در برابر مصائب، همراه با طاعت و پرهیز از نافرمانی. گام دوم، «صابروا» پایداری در برابر دشمن و همدلی جمعی در صبر و مقاومت. سومین گام، «رابطوا» یعنی همواره در مرزهای عقیده و عمل، آماده‌باش و مراقبت دائم، چنان که عالمان ربّانی، نگهبانان حریم شریعت در برابر وسوسه‌های شیاطین شمرده شده‌اند. و فرجامین گام، «اتقواالله» که تقوا چونان سایبانی، بر همه این مراحل گسترده می‌شود و آنها را در پناه خود نگه می‌دارد.

بر اساس روایات، مقصود از «رابطوا» پیوندی پایدار با امام منتظر(عج) است. مؤمن می‌بایست رشته ارتباط اعتقادی، معنوی و عملی خویش را با آن حضرت استوار دارد و با شناخت ژرف، دعای پیوسته، تجدید میثاق و پیروی از نایبان برحق، خویشتن را برای طلوع آن خورشید عالم‌تاب آماده سازد. این مرابطه، همان آماده‌باش در حریم ایمان است؛ تا مؤمن همواره در انتظار فرمان امام خویش به‌سر برد و نه تنها چشمی به راه ظهور داشته باشد، بلکه خود، زمینه‌ساز آن ظهور موعود گردد.

واژگان

اصبروا

در آیه معنای اول آمده است وقتی گفته میشود «صبَرْتُ نفسی علی ذلک الأمر» یعنی خود را بر آن کار بازداشتم و حبس کردم. راغب در مفردات آیه «اصْبِرُوا وَ صابِرُوا» به صبر نفس در عبادت و مبارزه با هوس ها معنا کرده است.[2]

در آیه مورد بحث، معنای نخست مراد است؛ چنان‌که گفته می‌شود: «صَبَرْتُ نَفْسی عَلَی ذلِکَ الْأَمْرِ» یعنی خویشتن را بر انجام آن کار بازداشتم . راغب اصفهانی در مفردات نیز ذیل آیه‌ی شریفه‌ی «اصْبِرُوا وَ صابِرُوا» اشاره دارد که مراد از صبر، حبس نفس در عرصه‌ی عبادت و پیکار با خواهش‌های نفسانی است. [3]

صابروا

«صابِرُوا» نیز از همان ریشه‌ی «ص ب ر» و بر وزنِ «مُفاعَلَه» ساخته شده است. «مُصابَرَه» در لغت، به معنای برتری‌جویی در صبر و چیره‌شدن است. [4] در کاربرد قرآنی، از مؤمنان خواسته شده است که در رویارویی با دشمن، صبری فراتر از پایداریِ او از خود نشان دهند و در این میدانِ سخت، بر جبهه‌ی باطل فائق آیند.

رابطوا

واژه‌ی امری «رابِطُوا» از ریشه‌ی «رب ط» گرفته شده که بر استواری، محکم‌بستن و پایداری دلالت دارد. هرگاه گفته شود: «رَبَطْتُ الشَّیْءَ أَرْبِطُهُ رَبْطاً»، یعنی چیزی را استوار بستم؛ و آنچه بدان بسته می‌شود، «رِباط» نامیده می‌شود. از همین معناست که به مرزبانی و ملازمت در کرانه‌های سرزمین دشمن، «رِباط» گفته شده است؛ گویی مرزبانان خود را به آن جایگاه بسته‌اند و بر آن ثبات و پایمردی یافته‌اند. [5]

تفسیر آیه

اين آيه آخرين آيه سوره آل عمران، و محتوى يك برنامه جامع چهار ماده‌اى براى عموم مسلمانان است، و به همين جهت با خطاب" يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا" آغاز شده است.

این آیه، واپسین فراز از سوره‌ی مبارکه‌ی آل‌عمران است و دربردارنده‌ی برنامه‌ای جامع و چهارضلعی برای همگان از اهل ایمان می‌باشد. از همین روی، با ندای «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا» آغاز گردیده است؛ تا همگان را به این دستور فراگیر و ماندگار، فرا بخواند.

فراز اول اصبروا

خداوند در نخستین گام از این برنامه‌ی الهی، مؤمنان را به «صبر» فرامی‌خواند و می‌فرماید: بر دین خود شکیبایی ورزید و بر آن ثابت‌قدم بمانید. [6] این اوّلین ماده‌ی این دستورِ جامع، که ضامن عزّت و پیروزی مسلمانان است، چیزی جز استقامت و ایستادگی در برابر رخدادها نیست؛ همان‌که ریشه‌ی هر فتح و ظفری - اعم از مادّی و معنوی - به‌شمار می‌رود، و هر اندازه از نقش و اهمیت آن در پیشرفت‌های فردی و اجتماعی سخن رود، باز اندک است. [7]

این همان حقیقتی است که امیرالمؤمنین علی(ع) در کلمات قصار خویش، آن را به‌منزله‌ی سر برای بدن معرفی کرده و فرموده است: «الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمَانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ» یعنی صبر در ایمان، همچون سر است در پیکر. [8].

علامه طباطبایی(ره) در ذیل این آیه می‌فرماید: اوامر چهارگانه‌ای که در این آیه به کار رفته است - یعنی «اصْبِرُوا»، «صابِرُوا»، «رابِطُوا» و «اتَّقُوا» - همگی به‌صورت مطلق و بدون هیچ قید و شرطی صادر شده‌اند. از این رو، صبرِ مأمورٌبه، هم شکیبایی بر سختی‌ها را در بر می‌گیرد، هم صبر در طاعت الهی را، و هم خویشتنداری از معصیت را. و مقصود از آن، صبر تک‌تک افراد مؤمن است؛ چرا که بلافاصله، همین معنا با صیغه‌ی «مُفاعَلَه» و به صورت «صابِرُوا» تکرار شده است - که در جایی به کار می‌رود که فعل میان دو طرف تحقّق می‌یابد و نشان از رویارویی صبر مؤمنان در برابر دشمن دارد. [8]

نیز آلوُسی در تفسیر خویش، مستند به روایات، به صبرهای سه‌گانه اشاره کرده است: صبر بر مصیبت، صبر بر طاعت، و صبر از معصیت. [9]

فراز دوم صابروا

و صابروا از" مصابره" به معنای صبر و استقامت در برابر صبر و استواری دیگران است. بر این اساس، قرآن نخست به مؤمنان فرمان استقامت می‌دهد(که هرگونه جهاد با نفس و رویارویی با دشواری‌های زندگی را دربرمی‌گیرد)، و آن‌گاه در گام دوم، آنان را به پایمردی در برابر دشمن فرامی‌خواند. این خود، پیامی ژرف در دل دارد: تا ملّتی در کارزار درون‌پیرایی و اصلاح کاستی‌های خویش، پیروز نشود، توفیق رویارویی با دشمنِ بیرون را نخواهد یافت. چه بسیار شکست‌هایی که در برابر دشمنان، ریشه در ناکامیِ ما در جهاد با نفس و درمانِ ضعف‌های درونی دارد. [10]

و نیز از همین فرمانِ «صابِرُوا» برمی‌آید که هر چه دشمن بر استواریِ خویش بیفزاید، ما نیز باید بر پایمردی و صلابتِ خود بیفزاییم؛ چرا که این میدان، میدانِ سبقت در صبر و شکیبایی است، نه میدانِ بُرد و باختِ زودگذر. [11]

علامه طباطبایی(ره) در تبیین «مُصابَرَه» بر این باور است که این مفهوم، عبارت است از هم‌پیمانی جمعی مؤمنان در تحمّلِ آزارها و رنج‌ها، چنان‌که هر یک، صبر خویش را به صبر دیگری تکیه دهد و در نتیجه، برکات نهفته در صفت شکیبایی، دست به دست هم دهد و تأثیر صبر، فزونی یابد. این معنا، هم در سطح فردی - اگر به حال شخصی هر کس نظر شود - محسوس است و هم در سطح اجتماعی - اگر به تعاون و همیاری جمعی توجه گردد - زیرا موجب می‌شود که تک‌تک افراد، نیروهای خود را به یکدیگر پیوند زنند و همه‌ی توان‌ها، در هم آمیخته و یگانه گردد. [12]

برخی دیگر از مفسّران نیز مراد از «مُصابَرَه» را چنین بیان کرده‌اند که مؤمنان، در برابر سختی‌های نبرد با دشمنان خدا، صبری افزون‌تر و فراتر از پایمردیِ آنان از خود نشان دهند. و ذکر این فرمان، پس از فرمان به صبرِ عمومی، از آن روست که «مُصابَرَه» دشوارتر و در نتیجه، برتر و والاتر است. [13]

مرابطه

این فرمان، مؤمنان را به آماده‌باش دائمی در برابر دشمن و مراقبت پیوسته از مرزها و سرحدّات سرزمین‌های اسلامی فرا می‌خواند، تا هرگز گرفتار حملات غافلگیرانه‌ی دشمن نشوند. در فقه اسلامی نیز در باب جهاد، مبحثی تحت عنوان «مُرابَطَه» - به معنای آمادگی برای حفظ مرزها در برابر هجوم احتمالی دشمن - مطرح گردیده و احکام ویژه‌ای برای آن بیان شده است. [14]

در برخی روایات، دانشمندان و عالمان دینی نیز «مُرابِط» خوانده شده‌اند. چنان‌که امام صادق(ع) در روایتی می‌فرمایند: «عُلَمَاءُ شِیعَتِنَا مُرَابِطُونَ فِی الثَّغْرِ الَّذِی یَلِی إِبْلِیسَ وَ عَفَارِیتَهُ، یَمْنَعُوهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ عَلَى ضُعَفَاءِ شِیعَتِنَا وَ عَنْ أَنْ یَتَسَلَّطَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ وَ شِیعَتُهُ وَ النَّوَاصِبُ» یعنی: عالمان شیعه‌ی ما، همچون مرزدارانی هستند که در برابر یورش ابلیس و شیاطین، از ضعیفانِ شیعه دفاع می‌کنند و مانع از تسلّطِ شیطان و پیروانش و ناصبیان بر ایشان می‌گردند. [15]

نکته‌ی دیگر در باب فرمان «رابِطُوا» آن است که «مُرابَطَه» از حیث معنایی، گستره‌ای فراتر از «مُصابَرَه» دارد. زیرا مصابره، پیوند و هم‌افزایی نیروی مقاومت افراد جامعه در برابر سختی‌هاست؛ اما مرابطه، نه فقط پیوند نیروهای مقاومت، بلکه اتصال همه‌ی توان‌ها و هم‌کاری در تمامی شئون زندگی دینی - چه در حال دشواری و چه در هنگامِ گشایش و خوشی - را در بر می‌گیرد. به عبارت دیگر، مرابطه، استمرار پیوند و هم‌بستگی همه‌جانبه‌ی مؤمنان در تمامی عرصه‌های زیست مؤمنانه است. [16]

وَ اتَّقُوا اللَّهَ

واپسین فرمان، که چونان سایبانی بر همه‌ی دستورهای پیشین گسترده می‌شود، فرمان به پرهیزگاری است. استقامت، مصابره و مرابطه، همگی باید آمیخته با تقوا باشد و از هر گونه خودخواهی، ریا و اغراض شخصی پیراسته گردد. آن‌گاه خداوند می‌فرماید: «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» یعنی در سایه‌ی عمل به این چهار دستور است که می‌توانید رستگار شوید، و جز از این راه، هیچ گریزگاهی به رستگاری نخواهید یافت. [17]

آلوسی بعد از بیان این آیه جمع بندی خود را اینگونه بیان می کند: این آیه، شامل آن چیزی است که مؤمن را به سوی مصلحت دین و دنیا راهنمایی میکند و او را به قله رفیع میرساند. برخی این مطلب را چنین تقریر کرده اند که احوال انسان دو قسم است: اول آنچه به خود او به تنهایی مربوط میشود، دوم آنچه از جهت مشارکت با اهل خانه و شهر به او مربوط میشود. خداوند -با نظر به قسم اول- به صبر فرمان داده که در آن داخل است: صبر بر دشواری نظر و استدلال در معرفت توحید و نبوت و معاد، صبر بر انجام واجبات و مستحبات و پرهیز از منهیات، و صبر بر سختیهای دنیا و آفات و ترسهای آن. و -با نظر به قسم دوم- به مصابره فرمان داده که در آن داخل است: تحمل اخلاق بد خویشان و بیگانگان و ترک انتقام از آنان، امر به معروف و نهی از منکر، و جهاد با دشمنان دین با زبان و نیزه. سپس چون تکلیف انسان به این امور بدون اصلاح قوای نفسانی که محرک به ضد آنها هستند ممکن نیست، خداوند او را به مرابطه امر کرد؛ چه مرابطه در مرز باشد چه مرابطه نفس. سپس چون ملاحظه حق تعالی در تمام اعمال و اقوال ضروری است تا اعمال معتد به شمار آیند، خداوند به تقوا امر فرمود. پس چون وظایف بندگی به پایان رسید، کلام را با وظیفه ربوبیت ختم کرد که همان امید به فلاح از جانب اوست.[18]

دلالت بر مهدویت

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْعِجْلِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ ع‌ فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ- اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا فَقَالَ‌ اصْبِرُوا عَلَى‌ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ‌ وَ صابِرُوا عَدُوَّكُمْ‌ وَ رابِطُوا إِمَامَكُمُ الْمُنْتَظَرَ، بريد بن معاوية العجلى در باره اين فرمايش خداى عزّ و جلّ كه مى‌فرمايد: «اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا» از امام باقر(ع) روايت كرده كه آن حضرت فرمود: يعنى صبر كنيد بر انجام واجبات الهى و پايدارى كنيد در برابر دشمنان و مراقب امامتان [كه به انتظارش هستيد] باشيد»[19]

در این روایت تفسیر «رابِطُوا» به «ارتباط و مرابطه با امام منتظر» است. امام باقر(ع) آن را به معنای ارتباط معنوی، اعتقادی و عملی با امام غایب تفسیر کرده اند. این تعبیر نشان میدهد که مؤمنان وظیفه دارند پیوند خود را با امام زمان خویش همواره حفظ کنند؛ با شناخت او، انتظار فرج، تجدید عهد، دعا برای ظهور، تبعیت از نایبان عام و خاص، و آماده سازی خود و جامعه برای ظهور آن حضرت.

همچنین این روایت نشان میدهد که انتظار فرج، مفهومی کاملاً فعال و پویاست و با مرابطه و آماده باش دائمی همراه است. مرابطه با امام منتظر فقط اعتقاد قلبی نیست، بلکه باید در رفتار، آمادگی نظامی، فرهنگی، اخلاقی و اجتماعی خود را برای ظهور آن حضرت نشان داد. به عبارت دیگر، انتظار واقعی همان «رباط» و آماده باش در مرزهای اعتقادی و عملی است تا مؤمن همیشه در حال استقبال از فرمان امام خویش باشد. مؤمن منتظر، سربازی است که در مرزهای اعتقادی، هوشیارانه شبهات را رصد می‌کند و در مرزهای عملی، برای اجرای هر فرمان امامش در لحظه، بسیج و مهیاست. این آمادگی دائم، او را به موجودی تبدیل می‌کند که نه از تهدیدها هراسناک است و نه از دشمنی‌ها غافل. او نه فقط چشم به راه ظهور که خود، زمینه‌ساز ظهور است و با هر نفس، فرمان «لبیک» گفتن را در بوته‌ی عمل می‌آزماید.

پانویس

1. ↑آل عمران، 200
2. ↑راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ص 474
3. ↑راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ص 474
4. ↑قرشی، قاموس قرآن، ج‌ 4، ص: 106
5. ↑ابن فارس، معجم المقاييس اللغة، ج‌ 2، ص: 479
6. ↑طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‌ 2، ص 918.
7. ↑مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ج‌ 3، ص 233.
8. الفبکلینی، الكافي، ج‌ 2، ص 88.
9. ↑آلوسی، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم، ج‌ 2، ص 384.
10. ↑تفسير نمونه، ج‌ 3، ص: 234
11. ↑تفسير نمونه، ج‌ 3، ص: 234
12. ↑الميزان في تفسير القرآن، ج‌ 4، ص: 91
13. ↑آلوسی، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم، ج‌ 2، ص: 384
14. ↑حلّى، علامه، حسن بن يوسف بن مطهر اسدى، تذكرة الفقهاء، ج 9، ص 452.
15. ↑مجلسی، بحار الأنوار، ج‌ 2، ص، 5
16. ↑طباطبایی، الميزان في تفسير القرآن، ج‌ 4، ص 91
17. ↑مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ج‌ 3، ص: 235
18. ↑آلوسی، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم، ج‌ 2، ص 385
19. ↑نعمانی، الغيبة، ص 199

منابع

1. حلّى، علامه، حسن بن يوسف بن مطهر، تذكرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل البيت(علیهم السلام)، 1414 ه‍، قم.
2. راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن‌، محقق داوودى، صفوان عدنان‌، دار القلم- الدار الشامية، بيروت- دمشق‌، 1412 ق‌،
3. طباطبایی، محمد حسین، (ع) المیزان»، پنچم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ى مدرسين حوزه علميه، قم، 1417
4. طبرسى فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تحقيق: با مقدمه محمد جواد بلاغى، تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1372 .
5. قرشى بنايى، على اكبر، قاموس قرآن‌، دار الكتب الاسلامية، تهران‌، 1412 ق‌.
6. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، چ چهارم، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1407.
7. ابن فارس، أحمد بن فارس‌، معجم مقاييس اللغة، مصحح: هارون، عبد السلام محمد، قم: مكتب الاعلام الاسلامي‌، 1404 ق‌.
8. نعمانی، محمد بن ابراهيم، الغيبة‌، محقق: غفارى، على‌اكبر، تهران، مكتبة الصدق‌، 1397.
9. مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه تهران: دار الكتب الإسلامية، 1374 ش
10. نعمانی، محمد بن ابراهيم، الغيبة‌، محقق: غفارى، على‌اكبر، تهران، مكتبة الصدق‌، 1397.
11. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دارالاحیاء التراث العربی، دوم، بیروت، 1403 ق.
12. آلوسى سيد محمود، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم، تحقيق: على عبدالبارى عطية، ناشر دارالكتب العلميه، بيروت، 1415 ق.